ولادت
قاضى ابو القاسم، عبید الله بن عبد الله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسکان قرشى عامرى نیشابورى، معروف به (ابن حذاء)( ابن حداد)، از علماى بزرگ قرن پنجم هجرى است. عبید الله در نیشابور در خانوادهاى اهل علم به دنیا آمد.
او از همان کودکى در محضر پدر و پدر بزرگ خود به فراگیرى علم و دانش مشغول شد و خود را آماده کرد تا یکى از چهرههاى بزرگ علم و دانش در جهان اسلام گردد.
خاندان
خاندان وى خاندانى اهل علم و مشهور بودند. جدّ بزرگ آنها امیر عبد الله بن عامر بن کریز در زمان خلافت عثمان منطقه خراسان را فتح کرده بود و مردم آن سامان به دست وى مسلمان شده بودند. از این جهت خاندان وى از عزت و احترام خاصى در نزد مردم برخوردار بودند.
پدر بزرگش احمد بن محمد بن احمد( ۳۲۰- ۴۲۳ هجرى) از روات حدیث بود و از ابو اسحاق بزازى و ابو عمرو بن مطر و ابو الحسن ابن بندار صیرفى روایت نقل کرده است.
پدرش عبد الله بن احمد بن محمد( ۳۶۳- ۴۵۰ هجرى) نیز واعظى مشهور بود. وى روزهاى یکشنبه در مسجد مربعه در شهر نیشابور مجلس وعظ و خطابه داشت.
او گاهى به شغل تجارت و گاهى نیز عهده دار مناصب حکومتى بود ولى بعدا به انزوا و عبادت روى آورد.
عمویش عبد الرحیم بن احمد بن محمد، مردى صالح، عابد و زاهد بود. او از علماى نیشابور، عراق، حجاز و شام روایت شنیده بود.
فرزندان
سه تن از فرزندان وى از راویان حدیث به شمار مىآیند که عبارتند از:
- ۱- محمد بن عبید الله بن عبد الله حسکانى، حاکم ابو على حذاء، وى شخصیتى با تقوا و متواضع و از علماى علم حدیث به شمار مىآید.
- ۲- صاعد بن عبید الله حسکانى، ابو سعید حذاء، او شخصیتى با تقوا و از اهل علم و حدیث است.
- ۳- وهب بن عبید الله حسکانى، ابو الفضل حذاء، وى نیز اهل علم و حدیث و موعظه بود.او کوچکترین فرزند ذکور پدر بود و روایات فراوانى را از او شنیده بود.وهب در صومعه اى روى به عبادت آورد و براى شاگردان خود در آنجا روایت نقل مىکرد( ۴۵۰- ۵۲۴ هجرى).
شخصیت
حاکم حسکانى از علماى مشهور دوران خود بود. بسیارى از روات حدیث پاى درس او مىآمدند تا از او روایت بشنوند و یا اجازه روایت بگیرند.
او شیخى فاضل و داراى مجلس وعظ و خطابه بود و خود نیز از علماى فراوانى روایت شنیده و یا اجازه روایت داشت.
مذهب
برخى او را از علماى اهل تسنن و پیرو مذهب حنفى مىدانند. و برخى دیگر او را از علماى شیعه مىدانند که تقیه مىکرده است.
ابن طاووس درباره ایشان مىگوید:« الحاکم الحسکانی کان مِن أعیان رجال الجمهور»، حاکم حسکانى از شخصیتهاى برجسته علماى اهل تسنن بود.
ذهبى در کتاب تذکره الحفاظ مىگوید:« و وجدت له مجلسا یدل على تشیعه و خبرته بالحدیث و هو تصحیح خبر ردِّ الشمسِ و ترغیم النواصب الشُّمُس»، کتابى از ایشان یافته ام که دلالت بر شیعه بودن ایشان دارد و آن« تصحیح رد الشمس…» است.
سفر به مرو
او به شهر مرو سفر کرد تا از علماى آن دیار بهره برد و از آنها روایت بشنود.
علاوه بر آن، او خود نیز در آنجا جلسات درس برقرار نمود و جمع فراوانى از مشتاقان علم و دانش را پروانه وار به دور خود جمع کرد و شاگردان فراوانى را تربیت کرد.
اجازه روایت
حاکم حسکانى از بسیارى مشایخ روایى آن دوران اجازه روایت دارد مانند:
- ۱- ابو عبد الله حاکم نیشابورى
- ۲- ابو الحسن علوى
- ۳- عبد الله بن یوسف اصفهانى
- ۴- ابو الحسن بن عبدان
- ۵- ابن فتحویه دینورى
اساتید
حاکم حسکانى نزد علماى فراوانى به فراگیرى علم و دانش پرداخت و از محضر درس آنان بهره برد مانند:
- ۱- پدرش عبد الله بن احمد بن محمد
- ۲- جدش احمد بن محمد
- ۳- ابو طاهر بن محمش
- ۴- قاضى ابو العلاء صاعد
- ۵- حاکم، ابو عبد الله حافظ
شاگردان
علماى فراوانى نیز از محضر درس وى بهره بردهاند از جمله:
- ۱- عبد الغافر بن اسماعیل فارسى( ۴۵۱- ۵۲۹ هجرى).
- ۲- مهدى بن ابى حرب
- ۳- سید ابو محمد حسینى قاینى
تألیفات
عبد الغافر بن اسماعیل، شاگرد مشهور حاکم حسکانى در کتاب تاریخ نیشابور مىگوید:« من فهرست تصانیف و تألیفات استادم را به خط خودش دیدهام که به صد عنوان مىرسید و در میان آنها مطالب ارزشمندى بود».
از تألیفات وى مىتوان به این عناوین اشاره کرد:
- ۱-شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازله فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم
- ۲-فضائل شهر رجب
- ۳-خصائص علی بن أبی طالب علیه السلام فی القرآن
- ۴-تصحیح خبر ردّ الشَّمس و ترغیم النواصب الشُّمُس(شُمُس جمع شموس و به معناى متعصب و لجوج است.)
وفات
سرانجام قاضى محدث، ابو القاسم عبید الله بن عبد الله حسکانى پس از عمرى خدمت به علوم و معارف محمد و آل محمد صلى الله علیهم اجمعین در حدود سال۴۹۰ هجرى دیده از این دنیا فرو بست و به دیار باقى شتافت.