خانه / 80-100 ترجمه و شرح فلسفی خطبه ها علامه جعفری / خطبه ها خطبه شماره ۸۳/۱ (ترجمه و شرح فلسفی علامه محمد تقی جعفری)

خطبه ها خطبه شماره ۸۳/۱ (ترجمه و شرح فلسفی علامه محمد تقی جعفری)

متن خطبه هشتاد و سوم

۸۳ ، و من خطبه له علیه السلام

و هی الخطبه العجیبه و تسمى « الغراء » ۱ و فیها نعوت اللّه جل شأنه ۲ ، ثم الوصیه بتقواه ۳ ثم التنفیر من الدنیا ۴ ، ثم ما یلحق من دخول القیامه ۵ ، ثم تنبیه الخلق إلى ما هم فیه من الاعراض ۶ ، ثم فضله علیه السلام فی التذکیر ۷

صفته جل شأنه

الحمد للّه الّذی علا بحوله ۸ ، و دنا بطوله ۹ ، مانح کلّ غنیمه و فضل ۱۰ ، و کاشف کلّ عظیمه و أزل ۱۱ . أحمده على عواطف کرمه ۱۲ ، و سوابغ نعمه ۱۳ ، و أومن به أوّلا بادیا ۱۴ ، و أستهدیه قریبا هادیا ۱۵ ، و أستعینه قاهرا قادرا ۱۶ ، و أتوکّل علیه کافیا ناصرا ۱۷ ، و أشهد أنّ محمّدا ، صلّى اللّه علیه و آله ، عبده و رسوله ۱۸ ، أرسله لإنفاذ أمره ۱۹ ، و إنهاء عذره ۲۰ و تقدیم نذره ۲۱

الوصیه بالتقوى

أوصیکم عباد اللّه بتقوى اللّه الّذی ضرب الأمثال ۲۲ ، و وقّت لکم الآجال ۲۳ ، و ألبسکم الرّیاش ۲۴ ، و أرفغ لکم المعاش ۲۵ ، و أحاط بکم الإحصاء ۲۶ ، و أرصد لکم الجزاء ۲۷ ، و آثرکم بالنعم السّوابغ ۲۸ ،و الرفد الروافغ ۲۹ ، و أنذرکم بالحجج البوالغ ۳۰ ،فأحصاکم عددا ۳۱ ، و وظّف لکم مددا ۳۲ ، فی قرار خبره ۳۳ ، و دار عبره ۳۴ ، أنتم مختبرون فیها ۳۵ ، و محاسبون علیها ۳۶ .

التنفیر من الدنیا

فإنّ الدّنیا رنق مشربها ۳۷ ، ردغ مشرعها ۳۸ ، یونق منظرها ۳۹ ،و یوبق مخبرها ۴۰ . غرور حائل ۴۱ ، وضوء آفل ۴۲ ، و ظلّ زائل ۴۳ ، و سناد مائل ۴۴ ، حتّى إذا أنس نافرها ۴۵ ، و اطمأنّ ناکرها ۴۶ ، قمصت بأرجلها ۴۷ ، و قنصت بأحبلها ۴۸ ، و أقصدت بأسهمها ۴۹ ،و أعلقت المرء أوهاق المنیّه ۵۰ قائده له إلى ضنک المضجع ۵۱ ،و وحشه المرجع ۵۲ ، و معانیه المحلّ ۵۳ و ثواب العمل ۵۴ ، و کذلک الخلف بعقب السلف ۵۵ ، لا تقلع المنیّه اختراما ۵۶ ، و لا یرعوی الباقون اجتراما ۵۷ ، یحتذون مثالا ۵۸ ، و یمضون أرسالا ۵۹ ، إلى غایه الانتهاء ، و صیّور الفناء ۶۰ .

التنفیر من الدنیا

فإنّ الدّنیا رنق مشربها ۳۷ ، ردغ مشرعها ۳۸ ، یونق منظرها ۳۹ ، و یوبق مخبرها ۴۰ . غرور حائل ۴۱ ، وضوء آفل ۴۲ ، و ظلّ زائل ۴۳ ، و سناد مائل ۴۴ ، حتّى إذا أنس نافرها ۴۵ ، و اطمأنّ ناکرها ۴۶ ، قمصت بأرجلها ۴۷ ، و قنصت بأحبلها ۴۸ ، و أقصدت بأسهمها ۴۹ ، و أعلقت المرء أوهاق المنیّه ۵۰ قائده له إلى ضنک المضجع ۵۱ ، و وحشه المرجع ۵۲ ، و معانیه المحلّ ۵۳ و ثواب العمل ۵۴ ، و کذلک الخلف بعقب السلف ۵۵ ، لا تقلع المنیّه اختراما ۵۶ ، و لا یرعوی الباقون اجتراما ۵۷ ، یحتذون مثالا ۵۸ ، و یمضون أرسالا ۵۹ ، إلى غایه الانتهاء ، و صیّور الفناء ۶۰ .

بعد الموت البعث

حتّى إذا تصرّمت الأمور ۶۱ ، و تقضّت الدّهور ۶۲ ، و أزف النّشور ۶۳ ،أخرجهم من ضرائح القبور ۶۴ ، و أوکار الطّیور ۶۵ ، و أوجره السّباع ۶۶ ، و مطارح المهالک ۶۷ ، سراعا إلى أمره ۶۸ ، مهطعین إلى معاده ۶۹ ،رعیلا صموتا ۷۰ ، قیاما صفوفا ۷۱ ، ینفذهم البصر ۷۲ ، و یسمعهم الدّاعی ۷۳ ، علیهم لبوس الاستکانه ، و ضرع الاستسلام و الذّلّه ۷۴ .

قد ضلّت الحیل ، و انقطع الأمل ، و هوت الأفئده کاظمه ۷۵ ،و خشعت الأصوات مهیمنه ۷۶ ، و ألجم العرق ۷۷ ، و عظم الشّفق ۷۸ ،و أرعدت الأسماع لزبره الدّاعی ۷۹ إلى فصل الخطاب ۸۰ ،و مقایضه الجزاء ۸۱ ، و نکال العقاب ۸۲ ، و نوال الثّواب ۸۳ .

تنبیه الخلق

عباد مخلوقون اقتدارا ۸۴ ، و مربوبون اقتسارا ۸۵ ، و مقبوضون احتضارا ۸۶ ، و مضمّنون أجداثا ۸۷ ، و کائنون رفاتا ۸۸ ، و مبعوثون أفرادا ۸۹ ، و مدینون جزاء ۹۰ ، و ممیّزون حسابا ۹۱ . قد أمهلوا فی طلب المخرج ، و هدوا سبیل المنهج ۹۲ ، و عمّروا مهل المستعتب ۹۳ ، و کشفت عنهم سدف الرّیب ۹۴ ، و خلّوا لمضمار الجیاد ۹۵ ، و رویّه الارتیاد ۹۶ ، و أناه المقتبس المرتاد ، فی مدّه الأجل ، و مضطرب المهل ۹۷ .

فضل التذکیر

فیا لها أمثالا صائبه ۹۸ ، و مواعظ شافیه ۹۹ ، لو صادفت قلوبا زاکیه ۱۰۰ ، و أسماعا واعیه ۱۰۱ ، و آراء عازمه ۱۰۲ ، و ألبابا حازمه ۱۰۳ فاتّقوا اللّه تقیّه من سمع فخشع ۱۰۴ ، و اقترف فاعترف ۱۰۵ ، و وجل فعمل ۱۰۶ ،و حاذر فبادر ۱۰۷ ، و أیقن فأحسن ۱۰۸ ، و عبّر فاعتبر ۱۰۹ ، و حذّر فحذر ۱۱۰ ،و زجر فازدجر ۱۱۱ ، و أجاب فأناب ۱۱۲ ، و راجع فتاب ۱۱۳ ، و اقتدى فاحتذى ۱۱۴ ، و أری فرأی ۱۱۵ ، فأسرع طالبا ۱۱۶ ، و نجا هاربا ، فأفاد ذخیره ۱۱۷ ، و أطاب سریره ۱۱۸ ، و عمّر معادا ۱۱۹ ، و استظهر زادا ، لیوم رحیله و وجه سبیله ۱۲۰ ، و حال حاجته ، و موطن فاقته ۱۲۱ ، و قدّم أمامه لدار مقامه ۱۲۲ . فاتّقوا اللّه عباد اللّه جهه ما خلقکم له ۱۲۳ ، و احذروا منه کنه ما حذّرکم من نفسه ۱۲۴ ، و استحقّوا منه ما أعدّ لکم بالتّنجّز لصدق میعاده ۱۲۵ ، و الحذر من هول معاده ۱۲۶ .

التذکیر بضروب النعم

و منها : جعل لکم أسماعا لتعی ما عناها ۱۲۷ ، و أبصارا لتجلو عن عشاها ۱۲۸ ، و أشلاء جامعه لأعضائها ۱۲۹ ، ملائمه لأحنائها ، فی ترکیب صورها ، و مدد عمرها ۱۳۰ ، بأبدان قائمه بأرفاقها ۱۳۱ ، و قلوب رائده لأرزاقها ۱۳۲ ، فی مجلّلات نعمه ۱۳۳ ، و موجبات مننه ۱۳۴ ، و حواجز عافیته ۱۳۵ .

و قدّر لکم أعمارا سترها عنکم ۱۳۶ ، و خلّف لکم عبرا من آثار الماضین قبلکم ۱۳۷ ، من مستمتع خلاقهم ۱۳۸ ، و مستفسح خناقهم ۱۳۹ . أرهقتهم المنایا دون الآمال ۱۴۰ ، و شذّ بهم عنها تخرّم الآجال ۱۴۱ ، لم یمهدوا فی سلامه الأبدان ۱۴۲ ، و لم یعتبروا فی أنف الأوان ۱۴۳ .

فهل ینتظر أهل بضاضه الشّباب إلاّ حوانی الهرم ۱۴۴ ؟ و أهل غضاره الصّحّه إلاّ نوارل السّقم ۱۴۵ ؟ و أهل مدّه البقاء إلاّ آونه الفناء ۱۴۶ ؟ مع قرب الزّیال ۱۴۷ ، و أزوف الانتقال ۱۴۸ ، و علز القلق ۱۴۹ ، و ألم المضض ۱۵۰ ، و غصص الجرض ۱۵۱ ، و تلفّت الاستغاثه بنصره الحفده و الأقرباء ، و الأعزّه و القرناء ۱۵۲ فهل دفعت الأقارب ۱۵۳ ، أو نفعت النّواحب ۱۵۴ ، و قد غودر فی محلّه الأموات رهینا ۱۵۵ ، و فی ضیق المضجع وحیدا ۱۵۶ ، قد هتکت الهوامّ جلدته ۱۵۷ ، و أبلت النّواهک جدّته ۱۵۸ ، و عفت العواصف آثاره ۱۵۹ ، و محا الحدثان معالمه ۱۶۰ ، و صارت الأجساد شحبه بعد بضّتها ۱۶۱ ، و العظام نخره بعد قوّتها ۱۶۲ ، و الأرواح مرتهنه بثقل أعبائها ۱۶۳ ، موقنه بغیب أنبائها ۱۶۴ ، لا تستزاد من صالح عملها ۱۶۵ ، و لا تستعتب من سیّى‏ء زللها ۱۶۶ أو لستم أبناء القوم و الآباء ، و إخوانهم و الأقرباء ۱۶۷ ؟ تحتذون أمثلتهم ۱۶۸ ، و ترکبون قدّتهم ۱۶۹ ، و تطؤون جادّتهم ۱۷۰ ؟ فالقلوب قاسیه عن حظّها ۱۷۱ ، لاهیه عن رشدها ۱۷۲ ، سالکه فی غیر مضمارها ۱۷۳ کأنّ المعنیّ سواها ۱۷۴ ، و کأنّ الرّشد فی إحراز دنیاها ۱۷۵ .

التحذیر من هول الصراط

و اعلموا أنّ مجازکم على الصّراط و مزالق دحضه ۱۷۶ ، و أهاویل زلله ۱۷۷ ، و تارات أهواله ۱۷۸ ، فاتّقوا اللّه عباد اللّه تقیّه ذی لبّ شغل التّفکّر قلبه ۱۷۹ ، و أنصب الخوف بدنه ۱۸۰ ، و أسهر التّهجّد غرار نومه ۱۸۱ ، و أظمأ الرّجاء هواجر یومه ۱۸۲ ، و ظلف الزّهد شهواته ۱۸۳ ، و أوجف الذّکر بلسانه ۱۸۴ ، و قدّم الخوف لأمانه ۱۸۵ ، و تنکّب المخالج عن وضح السّبیل ۱۸۶ ، و سلک أقصد المسالک إلى النّهج المطلوب ۱۸۷ ، و لم تفتله فاتلات الغرور ۱۸۸ ، و لم تعم علیه مشتبهات الأمور ۱۸۹ ، ظافرا بفرحه البشرى ۱۹۰ ، و راحه النّعمى ۱۹۱ ، فی أنعم نومه ۱۹۲ ، و آمن یومه ۱۹۳ .

و قد عبر معبر العاجله حمیدا ۱۹۴ ، و قدّم زاد الآجله سعیدا ۱۹۵ ، و بادر من وجل ۱۹۶ ، و أکمش فی مهل ۱۹۷ ، و رغب فی طلب ۱۹۸ ، و ذهب عن هرب ۱۹۹ ، و راقب فی یومه غده ۲۰۰ ، و نظر قدما أمامه ۲۰۱ ، فکفى بالجنّه ثوابا و نوالا ۲۰۲ ، و کفى بالنّار عقابا و وبالا ۲۰۳ و کفى باللّه منتقما و نصیرا ۲۰۴ و کفى بالکتاب حجیجا و خصیما ۲۰۵

الوصیه بالتقوى

أوصیکم بتقوى اللّه الّذی أعذر بما أنذر ۲۰۶ ، و احتجّ بما نهج ۲۰۷ ، و حذّرکم عدوّا نفذ فی الصّدور خفیّا ۲۰۸ ، و نفث فی الآذان نجیّا ، فأضلّ و أردى ۲۰۹ ، و وعد فمنّى ۲۱۰ ، و زیّن سیّئات الجرائم ۲۱۱ ، و هوّن موبقات العظائم ۲۱۲ ، حتّى إذا استدرج قرینته ۲۱۳ ، و استغلق رهینته ۲۱۴ ، أنکر ما زیّن ۲۱۵ ، و استعظم ما هوّن ۲۱۶ ، و حذّر ما أمّن ۲۱۷ .

و منها فی صفه خلق الانسان

أم هذا الّذی أنشأه فی ظلمات الأرحام ۲۱۸ ، و شغف الأستار ۲۱۹ ، نطفه دهاقا ۲۲۰ ، و علقه محاقا ۲۲۱ ، و جنینا و راضعا ، و ولیدا و یافعا ۲۲۲ ، ثمّ منحه قلبا حافظا ۲۲۳ ، و لسانا لافظا ۲۲۴ ، و بصرا لاحظا ۲۲۵ ، لیفهم معتبرا ۲۲۶ ، و یقصّر مزدجرا ۲۲۷ ، حتّى إذا قام اعتداله ۲۲۸ ، و استوى مثاله ۲۲۹ ، نفر مستکبرا ۲۳۰ ، و خبط سادرا ۲۳۱ ، ماتحا فی غرب هواه ۲۳۲ ، کادحا سعیا لدنیاه ، فی لذّات طربه ، و بدوات أربه ۲۳۳ ، ثمّ لا یحتسب رزیّه ۲۳۴ ، و لا یخشع تقیّه ۲۳۵ ، فمات فی فتنته غریرا ۲۳۶ ، و عاش فی هفوته یسیرا ۲۳۷ ، لم یفد عوضا ۲۳۸ ، و لم یقض مفترضا ۲۳۹ .

دهمته فجعات المنیّه فی غبّر جماحه ۲۴۰ ، و سنن مراحه ۲۴۱ ، فظلّ سادرا ۲۴۲ ، و بات ساهرا ، فی غمرات الآلام ۲۴۳ ، و طوارق الأوجاع و الأسقام ۲۴۴ ، و بین أخ شقیق ۲۴۵ ، و والد شفیق ۲۴۶ ، و داعیه بالویل جزعا ۲۴۷ ، و لا دمه للصّدر قلقا ۲۴۸ ، و المرء فی سکره ملهثه ، و غمره کارثه ۲۴۹ ، و أنّه موجعه ۲۵۰ ، و جذبه مکربه ۲۵۱ ، و سوقه متعبه ۲۵۲ ، ثمّ أدرج فی أکفانه مبلسا ۲۵۳ ، و جذب منقادا سلسا ۲۵۴ ، ثمّ القی على الأعواد رجیع وصب ۲۵۵ ، و نضو سقم ۲۵۶ ، تحمله حفده الولدان ۲۵۷ ، و حشده الإخوان ، إلى دار غربته ، و منقطع زورته ، و مفرد وحشته ۲۵۸ ، حتّى إذا انصرف المشیّع ۲۵۹ ، و رجع المتفجّع ۲۶۰ ، أقعد فی حفرته نجیّا لبهته السّؤال ۲۶۱ ، و عثره الامتحان ۲۶۲ . و أعظم ما هنالک بلیّه نزول الحمیم ۲۶۳ ، و تصلیه الجحیم ۲۶۴ ، و فورات السّعیر ۲۶۵ ، و سورات الزّفیر ۲۶۶ ، لا فتره مریحه ۲۶۷ ، و لا دعه مزیحه ۲۶۸ ، و لا قوّه حاجزه ۲۶۹ ، و لا موته ناجزه ۲۷۰

و لا سنه مسلّیه ۲۷۱ ، بین أطوار الموتات ۲۷۲ ، و عذاب السّاعات ۲۷۳ إنّا باللّه عائذون ۲۷۴ عباد اللّه ، أین الّذین عمّروا فنعموا ۲۷۵ ، و علّموا ففهموا ۲۷۶ ، و أنظروا فلهوا ۲۷۷ ، و سلّموا فنسوا ۲۷۸ أمهلوا طویلا ۲۷۹ ، و منحوا جمیلا ۲۸۰ ، و حذّروا ألیما ۲۸۱ ، و وعدوا جسیما ۲۸۲ ، أحذروا الذّنوب المورّطه ۲۸۳ ، و العیوب المسخطه ۲۸۴ .

أولی الأبصار و الأسماع ۲۸۵ ، و العافیه و المتاع ۲۸۶ ، هل من مناص أو خلاص ۲۸۷ ، أو معاذ أو ملاذ ۲۸۸ ، أو فرار أو محار أم لا ۲۸۹ ؟ « فأنّى تؤفکون ۲۹۰ » أم أین تصرفون ۲۹۱ أم بماذا تغترّون ۲۹۲ و إنّما حظّ أحدکم من الأرض ، ذات الطّول و العرض ، قید قدّه ۲۹۳ ، متعفّرا على خدّه ۲۹۴ الآن عباد اللّه و الخناق مهمل ۲۹۵ ، و الرّوح مرسل ، فی فینه الإرشاد ۲۹۶ ، و راحه الأجساد ۲۹۷ ، و باحه الاحتشاد ۲۹۸ ، و مهل البقیّه ۲۹۹ ، و أنف المشیّه ۳۰۰ ، و إنظار التّوبه ۳۰۱ ، و انفساح الحوبه ۳۰۲ ، قبل الضّنک و المضیق ، و الرّوع و الزّهوق ۳۰۳ ، و قبل قدوم الغائب المنتظر ۳۰۴ ، و إخذه العزیز المقتدر ۳۰۵ .

قال الشریف : و فی الخبر : أنه لما خطب بهذه الخطبه اقشعرت لها الحلود ۳۰۶ ، و بکت العیون ، و رجفت القلوب ۳۰۷ ، و من الناس من یسمی هذه الخطبه : « الغراء » ۳۰۸ .

ترجمه خطبه هشتاد و سوم

و این خطبه‏اى شگفت‏انگیز است که « خطبه غرا » نامیده میشود ۱ و در این خطبه [ به حقایق مهمى اشاره فرموده است ] : صفات خداوندى جل شأنه ۲ سپس توصیه به تقوى نموده ۳ و مردم را از دنیا برحذر داشته ۴ سپس درباره شئون ورود بروز قیامت [ بیاناتى میفرماید ] ۵ آنگاه مردم را به آن مسائل و پدیده‏هائى که در زندگى در آنها غوطه‏ ورند متوجه می سازد ۶ سپس فضیلت متذکر ساختن انسانها را بیان می دارد ۷

صفت خداوند جل شأنه

سپاس مرخداى را است که با قدرتش بر تمام هستى و بجریان انداختن آن ، بالاتر از همه کائنات ۸ و با احسان ربوبى‏اش بهمه اشیاء نزدیک ۹ است بخشنده هر سود و امتیاز است ۱۰ و برطرف کننده هر حادثه بزرگ و تنگناهاى حیات ۱۱ سپاسگزار او هستم بر عواطف کرم خداوندیش ۱۲ و بر نعمت‏هاى کاملى که بر ما عنایت فرموده است ۱۳ ایمان بآن ذات اقدس مى ‏آورم که موجود اول و بى‏سابقه است ۱۴ و هدایت از او می جویم که بمن نزدیک است و هدایتم از او است ۱۵ یارى از او میطلبم که پیروز [ مطلق ] است و قادر [ على الاطلاق ] ۱۶ توکل به او می نمایم که کفایت و یارى از او است ۱۷ و گواهى میدهم که محمد صلى اللّه علیه و آله بنده و فرستاده او است ۱۸ او را براى اجراى امر ۱۹ و ابلاغ نهائى حجت ۲۰ و ابراز تهدید به کیفرهایش فرستاد ۲۱

صفت خداوند جل شأنه

سپاس مرخداى را است که با قدرتش بر تمام هستى و بجریان انداختن آن ، بالاتر از همه کائنات ۸ و با احسان ربوبى‏اش بهمه اشیاء نزدیک ۹ است بخشنده هر سود و امتیاز است ۱۰ و برطرف کننده هر حادثه بزرگ و تنگناهاى حیات ۱۱ سپاسگزار او هستم بر عواطف کرم خداوندیش ۱۲ و بر نعمت‏هاى کاملى که بر ما عنایت فرموده است ۱۳ ایمان بآن ذات اقدس مى‏آورم که موجود اول و بى‏سابقه است ۱۴ و هدایت از او میجویم که بمن نزدیک است و هدایتم از او است ۱۵ یارى از او میطلبم که پیروز [ مطلق ] است و قادر [ على الاطلاق ] ۱۶ توکل به او مینمایم که کفایت و یارى از او است ۱۷ و گواهى میدهم که محمد صلى اللّه علیه و آله بنده و فرستاده او است ۱۸ او را براى اجراى امر ۱۹ و ابلاغ نهائى حجت ۲۰ و ابراز تهدید به کیفرهایش فرستاد ۲۱

وصیت به تقوى

اى بندگان خدا ، شما را به تقواى خداوندى توصیه میکنم که مثل‏ها براى شما زده است ۲۲ و مدت زندگى شما را تعیین فرموده ۲۳ لباس بر شما پوشانده ۲۴ و براى شما معاش فراوان ارزانى داشته ۲۵ و به محاسبه همه موجودیت و اعمال شما محیط ۱۶ و براى همه اعمال شما نتائجى را در کمین نهاده است ۲۷ و شما را با نعمت‏هاى فراوان مورد عنایت قرار داده ۲۸ و با عطایاى فراوان مشمول لطفش فرموده ۲۹ و با حجت‏ها و دلایل بلیغ شما را برحذر داشته است ۳۰ خداوند سبحان همه اجزاء و شئون هستى و اعمال شما را حساب نموده ۳۱ و مدت‏هاى معینى را براى شما مقرر ساخته است ۳۲ [ اینهمه کرامت‏ها و الطاف و ابلاغ دلائل و حساب همه موجودیت شما ] در این دنیا است که جایگاه آزمایش ۳۳ و سراى عبرت است ۳۴ شما اولاد آدم در این دنیا در مجراى آزمایش قرار گرفته ۳۵ و درباره زندگى در این دنیا مورد محاسبه قرار خواهید گرفت ۳۶

بر حذر داشتن از دنیا

آبشخور این دنیا تیره ۳۷ و چشمه سارش گل آلود ۳۸ و داراى منظرى فریباست ۳۹ و بى‏اعتنائى به آزمایش‏هایش مهلک ۴۰ . فریبنده‏اى است در حال دگرگونى‏ها [ یا مانع از دریافت حقیقت ] ۴۱ و روشنائى است در معرض زوال سریع ۴۲ و سایه‏اى است در حال برچیده شدن ۴۳ تکیه گاهى است مایل به سقوط ۴۴ .

در آن هنگام که انسان گریزان برگردد و با این دنیا انس بگیرد ۴۵ و کسى که از روى نادانى انکارش کرده بود دل به آن بدهد و بر ظواهرش بیارامد ۴۶ [ ناگهان مانند اسبى که پاهایش را بلند کند و بر زمین بزند و سوار خود را بیاندازد ، ] از او رم کند ۴۷ و با دامهائى که سر راه او گسترده است .

شکارش کند ۴۸ و با تیرهایش او را از پاى در آورد ۴۹ [ در پایان کار ] طنابهاى مرگ به دست و پایش پیچد ۵۰ و او را به خوابگاهى تنگ و تاریک ۵۱ و به منزلگهى وحشتناک ۵۲ و به دیدار موقعیتى [ از سعادت یا شقاوت که بر خود اندوخته است ] ۵۳ و نتیجه عملش براند ۵۴ بدین ترتیب آیندگان بدنبال گذشتگان در حرکتند ۵۵ و مرگ از درو کردن زندگان باز نمى‏ایستد ۵۶ و آنانکه به دنبال کاروان گذشتکان در حرکتند از ارتکاب ناشایست‏ها خوددارى نمیکنند ۵۷ حرکات و رفتارشان را مشابه دیگران نموده ۵۸ گله گله ، از این کهنه رباط ۵۹ رهسپار غایت پایان سرنوشت و مقصد نهائى فناء و زوالند ۶۰

برانگیخته شدن و حیات پس از مرگ

آنگاه که امور خلقت انسانى بپایان رسید ۶۱ و روزگاران گذشت ۶۲ و میعاد برانگیخته شدن و سر بر آوردن از زیر خاکهاى تیره نزدیک شد ۶۳ خداوند مردم را از نهانگاههاى قبرها ۶۴ و آشیانه‏ هاى پرندگان ۶۵ و جایگاههاى درندگان ۶۶ و پرتگاه‏هاى مهلک بیرون میآورد ۶۷ و آنانرا شتابان براى اجراى امر خود ۶۸ و با سرعت براى تحقق بخشیدن به وعده خویش روانه می سازد ۶۹ [ همگان رهسپار جریان امر خداوندى ] گروه گروه ، براه مى ‏افتند ، بعضى در حال سکوت ۷۰ و قیام وصف کشیده ۷۱ بینائى واقع بین بر آنان نفوذ مینماید ۷۲ و دعوت کننده گوش آنانرا شنوا میسازد ۷۳ لباس خضوع بر تن ، و فروتن‏ بر وجودشان مستولى ۷۴ چاره جوئى‏ها و حیله پردازى‏ها دلها از سرور خالى و هیجانها فرو خورده ۷۵ ، صداها مخفى ۷۶ ، عرق تا دهان فرو ریخته ۷۷ و وحشت از گناهان بزرگ ۷۸ تندرى در گوشها از فریاد تند دعوت کننده میگوید ۷۹ [ براى بازخواست در باره عمرى که سپرى کرده‏اند ] براى شنیدن حکم قاطع میان حق و باطل ۸۰ و گرفتن نتیجه اعمال ۸۱ و سقوط در کیفر ۸۲ و وصول به پاداش ۸۳

تنبیه مردم

انسانها بندگانى هستند که با قدرت خداوندى پا به عرصه هستى نهاده ۸۴ و تحت اشراف ربوبى قرار گرفته‏اند ۸۵ در حالیکه فرشتگان موکل بر عبور مردم از پل مرگ در بالین آنان حاضر خواهند گشت ، ارواحشان گرفته میشود ۸۶ و در درون گورها قرار گرفته ۸۷ میپوسند ۸۸ و تنها سر از خاک بر میآورند ۸۹ آنان در برابر اعمالى که انجام داده‏اند ، محاسبه میشوند ۹۰ و وضع آنان با حساب مشخص می گردد ۹۱ انسانها در این دنیا براى پیدا کردن راه نجات مهلت داده شده و براه روشن ارشاد شده بودند ۹۲ براى آنان در این زندگانى مهلتى داده شده بود که می توانستند رضاى خدا را جلب و از توبیخ او رها شوند ۹۳ [ خداوند سبحان بوسیله حجت و برهان بحال انسانها در این دنیا لطف فرموده بود ] تا ظلمات شبهه و تردید از آنان مرتفع گشته ۹۴ و میدان تاخت و تاز براى سبقت در خیرات را براى آنان آماده ۹۵ و تفکر براى رسیدن به بهترین مقاصد را براى آنان عنایت فرموده بود ۹۶ [ خداوند سبحان براى انسانها ] قدرت تحمل و شکیبائى جوینده روشنائى براى تحصیل سعادت را در مدت عمر و نوسانات مهلت‏ها عطا کرده است ۹۷ .

فضیلت متذکر ساختن انسانها

[ این مطالب که گفتم ] چه مثل‏هائى صحیح و مطابق واقع ۹۸ و پندهاى شفا دهنده انحرافات و بیماریهاى درونى است ۹۹ اگر در دلهاى پاک ۱۰۰ و گوشهاى شنوا ۱۰۱ و افکار جدى ۱۰۲ و عقول حسابگر وارد شود ۱۰۳ بخدا تقوى بورزید ، تقواى کسى که شنید و خشوع کرد ۱۰۴ ، گناه اندوخت و اعتراف کرد ۱۰۵ ، ترسید و عمل نمود ۱۰۶ حذر کرد و مبادرت بانجام اعمال نیکو ورزید ۱۰۷ بمقام یقین رسید و به نیکوکارى پرداخت ۱۰۸ وسیله عبرت بر او عرضه شد ، عبرت گرفت ۱۰۹ برحذر داشته شد ، حذر نمود ۱۱۰ از پلیدى‏ها موضوع شد ، ممنوعیت از آنها را پذیرفت ۱۱۱ اجابت کرد دعوت حق را و بسوى آن بازگشت ۱۱۲ و توجه بگناهان خود نمود یا رجوع به عقل و فرمان حق نمود ]

و توبه کرد ۱۱۳ از رسولان الهى پیروى کرد و به رشد یافتگان پیوست ۱۱۴ حقیقت به او نشان داده شد و او حق را دید ۱۱۵ در طلب کمال برشتافت ۱۱۶ و باگریز از پلیدیها نجات یافت ، پس ذخیره‏اى اندوخت ۱۱۷ و باطن خود را تزکیه کرد ۱۱۸ و معاد خود را آباد ساخت ۱۱۹ و تکیه بر زاد و توشه نمود . [ این همه تکاپو و سعى صمیمانه را ] براى روز کوچ از این دنیا و مقصد نهائى راه آلهى که در پیش داشت ۱۲۰ و حالت نیازى [ که روزى بسراغش خواهد آمد ] و موقعیت احتیاج شدیدى [ که در پیش رو دارد ] انجام داد ۱۲۱ همه اعمال صالحه را براى جایگاه ابدى خود براه انداخت ۱۲۲ پس اى بندگان خدا ، بخدا تقوى بورزید در مسیر آن هدفى که شما را براى آن آفریده است ۱۲۳ و بر طبق همان تحذیر که درباره خود ، متوجه شما ساخته است ، از او در حذر باشید ۱۲۴ و براى به فعلیت رساندن وعده‏اى که بشما داده است ، شایستگى کسب کنید ۱۲۵ و براى پیش آمدن هول روزى که [ با مشاهده اعمال خود ] در وعده‏گاه خداوندى قرار خواهید گرفت برحذر باشید ۱۲۶ .

تذکر به انواع نعمت‏ها

براى شما اولاد آدم گوشها قرار داد ، تا آنچه را که شنیدنش اهمیت دارد ، بشنود ۱۲۷ و دیدگانى قرار داد تا نابینائى‏هایش را برطرف بسازد ۱۲۸ و صورت اعضاء را تنظیم فرمود تا اجزاى اعضایش را تألیف نماید ۱۲۹ و ترکیب اشکال و مدت عمر آن اعضاء با کیفیت‏هاى مخصوص به خود ، ملایم و هماهنگ باشد ۱۳۰ انسانها را با بدنهائى که با وسائل سودمند به حیات ۱۳۱ و دلهائى که جوینده ارزاق خود میباشند ۱۳۲ ، [ در جریان زندگى قرار داد ] .

[ فرزندان آدم ] در این دنیا در نعمت با عظمت ۱۳۳ او و عوامل احسان ۱۳۴ و موانع تندرستى غوطه‏ورند ۱۳۵ خداوند سبحان مقدار عمرها را مقدر فرموده و آنرا از شما پوشیده است ۱۳۶ و براى شما وسائل عبرت را از آثار گذشتگان ۱۳۷ ازبهره‏بردارى‏ها از امتیازاتى که نصیبشان گشته بود ۱۳۸ و از باز بودن مهلت عمر تا مرگشان ، باقى گذاشته است ۱۳۹ [ در هر حال که بودند ] مرگ پیش از آنکه آن گذشتگان به آرزوهاى خود برسند ، شتابان بسراغشان رفت ۱۴۰ و داس اجل‏ها آنانرا از آرزوهایشان قطع کرد ۱۴۱ [ غفلت عیش و عشرت چنان آنان را در خود برده بود که ] در روزگار تندرستى براى آن سرنوشت نهائى آماده نگشته ۱۴۲ و از آغاز و بحبوبه حیات عبرت نگرفته بودند ۱۴۳ آیا کسانى که در قدرت و طراوت جوانى بسر می برند ، انتظارى جز خمیدگى قامت را در دوران پیرى مى ‏کشند ؟ ۱۴۴ آیا آنانکه در خوشى‏هاى صحت و عافیت غوطه‏ ورند ، جز انتظار ورود بیماریها را دارند ؟ ۱۴۵ آیا شناوران در امتداد بقاء انتظار دیگرى جز لحظات فنا را مى‏ کشند ؟ ۱۴۶ با نزدیک شدن زوال عمر ۱۴۷ و حرکت به دیار ابدیت ۱۴۸ با اضطراب دردناک ۱۴۹ و درد تلخ ناگوارى‏ها ۱۵۰ و فرو دادن آب دهان با غصه و اندوه در گلو ۱۵۱ و نگریستن پناه‏جویانه به یارى اولاد و خویشان و آشنایان عزیز و نزدیکان همدم ۱۵۲ .

 آیا آن همه یاران و نزدیکان توانستند مرگ را از آن مسافر زیر خاک تیره دفع نمایند ؟ ۱۵۳ و آیا آن گریه کنندگان توانستند سودى به حال آن راهرو تنها به دیار خاموشان برسانند ؟ ۱۵۴ آن مسافر غریب در محل مردگان در گرو اعمال خود رها شد ۱۵۵ و در تنگناى خوابگاه تیره و تار تنها سر بخاک نهاد ۱۵۶ .

حشرات زیر زمینى غذاى لذیذى از پوست او دریافتند و پاره پاره‏اش کردند ۱۵۷ و طراوت بدن او را عوامل محو کننده پوشاندند ۱۵۸ و بادهاى طوفانى آثار او را از بین برد ۱۵۹ و تعاقب روز و شب نشانه‏ها و نمودهاى بارز او را محو ساخت ۱۶۰ و بدنها متلاشى و نابود شدند پس از شادابى و طراوتى که داشتند ۱۶۱ و استخوانها قوت خود را از دست دادند و پوسیدند ۱۶۲ و ارواح در گرو بارهاى سنگین به بقاء خود ادامه دادند ۱۶۳ ، در حالیکه به اخبار غیبى خود یقین دارند ۱۶۴ .

دیگر از آن ارواح افزایش اعمال صالحه خواسته نمیشود ۱۶۵ و رضاى حق از زشتى لغزشهائى که ارواح مرتکب شده‏اند ،التماس نمیگردد ۱۶۶ آیا شما زندگان فرزندان و پدران و برادران و خویشان آن در خاک رفتگان نیستید ۱۶۷ که از مثال‏هاى رفتار آنان پیروى مى‏کنید ۱۶۸ و بر مسیر آنان سوار میشوید ۱۶۹ و در جاده‏اى که آنها پیش گرفته بودند ، قدم برمیدارید ۱۷۰ .

پس دلهاى شما را قساوت گرفته و آنها را از برخوردارى از حظ و نصیبى که [ در این زندگانى باید بدست بیاورند ] محروم ساخته ۱۷۱ و از رشدى که شایسته آن دلها بوده است ، برگردانده و به لهو و لعب مشغولشان نموده‏اید ۱۷۲ . دلهاى شما راهى را پیش گرفته‏اند که میدان حرکت اصلى آنها نیست ۱۷۳ گوئى غیر از رشد و کمال براى آن دلها در این زندگانى هدف‏گیرى شده است ۱۷۴ و گوئى رشد این دلها در بدست آوردن خواسته‏هاى دنیوى آنها است ۱۷۵

برحذر داشتن از هول و خطر صراط

و بدانید که عبور شما از صراط و جایگاه لغزشهاى ساقط کننده آن است ۱۷۶ شما از لغزشگاه پر خطر صراط ۱۷۷ و مخاطرات متعاقب آن عبور خواهید کرد ۱۷۸ اى بندگان خدا ، به خدا تقوى بورزید ، تقواى خردمندى که تفکر قلبش را بخود مشغول داشته ۱۷۹ و ترس بدنش را به زحمت انداخته ۱۸۰ و شب بیدارى‏ها خواب ناچیزش را از بین برده و با بیدارى به بامداد رسیده باشد ۱۸۱ و امید او به رحمت و عنایت خداوندى روزگار گرمش را تشنه عنایات و رحمت‏هاى خداوندى نماید ۱۸۲ زهد و پارسائى از شهوات او جلوگیرى کرده ۱۸۳ و ذکر خداوندى سبقت بر زبانش نماید ۱۸۴ خوف و هراس از پایان کار و ظهور نتایج آن را براى امن و آرامش آنموقع پیش بیاندازد ۱۸۵ و از موانع راه روشن و هدایت ، اعراض و کناره‏گیرى کند ۱۸۶ و براى رسیدن به روش مطلوب بسوى حیات ابدى معتدل‏ترین راه‏ها را برگزیند ۱۸۷ و عوامل کبر و غرور که او را از حق و حقیقت دور می سازد ، از راه راست منحرفش نکند ۱۸۸ امور مشکوک و مشتبه نابینایش نسازد ۱۸۹ [ با این حرکت و تکاپو است ] که بدست آورده است شادى بشارت سعادت ابدى ۱۹۰و آسایش در نعمت الهى را ۱۹۱ در آسوده ‏ترین و ملایم‏ترین خواب ۱۹۲ و با امن‏ترین روزى که [ در انتظارش می باشد ] ۱۹۳ [ چنین انسانى است که ] گذرگاه موقت را با وضعى پسندیده عبور نموده است ۱۹۴ و توشه پایان سرنوشت را سعادتمندانه پیش انداخته ۱۹۵ و از ترس خداوندى به اعمال صالحه پیشدستى کرده است ۱۹۶ [ این انسان آگاه را مهلتى که در زندگى نصیبش شده است ، بسوى سعادت شتافته ۱۹۷ و رغبت در طلب نجات نموده ۱۹۸ و از پلیدیها گریخته ۱۹۹ و در امروزش به فکر فردایش پرداخته ۲۰۰ و همواره به پیش رونگریسته است ۲۰۱ [ براى لزوم معرفت و عمل انسان ] عطا و پاداش بهشتى ۲۰۲ و ترس و کیفر و وبال آتش کافى است ۲۰۳ انتقام خداوندى و یارى او ۲۰۴ و احتجاج و مخاصمه کتاب [ براى تنظیم حیات هر انسان خردمند ] کفایت میکند ۲۰۵ .

سفارش به تقوى

من شما را به تقواى خداوندى توصیه میکنم که [ با ابلاع نتائج ناگوار اعمال زشت بوسیله پیامبران و براهین وجدانى ] جاى عذرى نگذاشته است ۲۰۶ و با طرق روشنى که پیش پاى شما گسترده ، احتجاج نموده است ۲۰۷ و شما را از دشمنى که در سینه‏هایتان نفوذى مخفى داشته ۲۰۸ و آهسته در گوشهایتان میدمد ، برحذر داشته است ۲۰۹ [ این دشمن اولاد آدم ] شیطان است که گمراه مى‏کند و بهلاکت مى‏اندازد و وعده میدهد و فرزند آدم را در خیال آرزوها غوطه‏ور میسازد ۲۱۰ و زشتى‏هاى گناهان را مى‏آراید ۲۱۱ و معاصى بزرگ و نابود کننده را در نظر انسانها ناچیز مینماید ۲۱۲ آنگاه که دمساز و همنشین خود را فریفت ۲۱۳ و گروگان خود را محکم به گره بست ۲۱۴ آراسته خود را انکار ۲۱۵ و آنچه را که ناچیز و پست جلوه داده بود ، بزرگ ۲۱۶ و از آنچه که براى انسان امان تلقین کرده بود برحذر میدارد ۲۱۷ .

در توصیف خلقت انسان

یا این انسانى که خداوند او را در ظلمات رحم‏هاى مادران ۲۱۸ و غلاف هاى پوشاننده بوجود آورد ۲۱۹ [ آنگاه انسان مسیر تکون خود را بدین ترتیب پیش گرفت ] : نطفه‏اى در حال افزایش و متراکم از ذرات ۲۲۰ علقه‏اى پوشیده ۲۲۱ جنین در رحم ، شیرخوار ، کودک ، جوان ۲۲۲ سپس براى او قلبى حافظ ۲۲۳ و زبانى گویا ۲۲۴ و چشمى بیننده داد ۲۲۵ تا از روى تجربه و عبرت بفهمد ۲۲۶ و با جلوگیرى خویشتن از معصیت ، از ارتکاب آن خوددارى نماید ۲۲۷ تا آنگاه که بحد اعتدال خود رسید ۲۲۸ و پیکرش راست شد ۲۲۹ استکبار وجودش را احاطه نمود و از مسیر حق رمیدن گرفت ۲۳۰ و بى پروا به خبط و خطا افتاد ۲۳۱ با دلوهوى و هوس [ براى زندگى خود ] آب کشید ۲۳۲ کوشش و حرکات مشقت بار براى دنیایش صرف کرد براى تحصیل لذایذ عیش و طربش با تفکر خام درباره نیازهایش ۲۳۳ [ این غافل مست براى زندگى خود ] مصیبتى را احتمال نمی دهد و محاسبه نمی کند ۲۳۴ و هیچ ترسى او را به خشوع وادار نمی سازد ۲۳۵ [ با این غفلت تباه کنند ] در فتنه و لغزش فریبنده خود دیده از این جهان بر بست ۲۳۶ در حالیکه زمانى محدود و ناچیز در حیات لغزنده خود ، زندگى کرد ۲۳۷ نتیجه‏ اى از نعمت‏هاى خدا دادى نگرفت ۲۳۸ و فریضه لازم را بجاى نیاورد ۲۳۹ و ناگهان اندوه‏ها و ناگواریهاى مرگ با اینکه هنوز سوار مرکب سرکش خود کامگى بود ۲۴۰ و راه شادى و خوشى مى‏ نوردید بر سرش تاختن گرفت ۲۴۱ در این هنگام در حیرتى بى‏ سابقه فرو میرود ۲۴۲ و در امواج متلاطم در دو شکنجه‏ ها شب بیدارى مى‏ کشد ۲۴۳ [ از این پس انبوه دردها و بیماریها بر سرش فرود می آیند ۲۴۴ و [ او توانائى دفع آنها را از دست داده ] در میان برادرى همتا ۲۴۵ و پدرى مهربان ۲۴۶ و مادر و خواهرى که واى مرگ آنان را به شیون در آورده ۲۴۷ و در اضطراب شدید به سینه ‏هاى خود می کوبند ۲۴۸ در این حال [ این انسان که زندگیش لحظات نهائى خود را سپرى مى‏ کند ] فرو رفته در سکرات رنج‏آور ، موت و شدائد موجب قطع امید ۲۴۹ و ناله ضعیف و دردناک ۲۵۰ و کشش سخت نفس‏هاى حال احتضار ۲۵۱ و رانده شدن مشقت بار از این دنیا ۲۵۲ سپس آن تازه چشم پوشیده را [ پس از طى آن ناگواریها ] با کمال یأس و انقطاع از این دنیا در کفن‏هایش پیچیدند ۲۵۳ و بى ‏آنکه مقاومتى از خود نشان دهد با کمال تسلیم و به آسانى کشیده شد ۲۵۴ و خسته و کوفته [ چونان چارپائى که از مسافرتى خسته و درمانده برگردد و بدون مهلت ] در حالیکه لاغر و بیمار است ۲۵۵ به سفرى دیگر رهسپارش کنند ، بر روى چوبهاى تابوب گذاشته شد ۲۵۶ .

[ این مسافر دیار ابدیت را ] یاران و نزدیکان فرزندان ۲۵۷ و انبوه شتابزده برادران به سوى دیار غربت بردوش کشیدند دیار غربتى که دیدارها در آنجا قطع میشود و تنهائى وحشت انگیز [ که هیچ انسانى یاراى همدمى با او را نخواهد داشت ] بردند ۲۵۸ تا آنگاه که تشییع کنندگانش برگشتند ۲۵۹ و آنان که در فراقش اندوه و ناله‏ها سرداده بودند ، دنبال کار خود را گرفتند ۲۶۰ [ در همان شب که وارد زیر خاک تیره گشته است ] براى پاسخ از سئوال بهت انگیز و گویاى راز ۲۶۱ و آشکار ساختن لغزشهاى او در امتحان اعمالى که در زندگى دنیوى مرتکب شده نشانده می شود ۲۶۲ بالاتر از اینها بلاى ورود در مایع جوشان عذاب الهى ۲۶۳ و سرنگون شدن در دوزخ ۲۶۴ و غوطه‏ور شدن در امواج سوزان آتش است ۲۶۵ و سختى ‏هاى نفسهاى آن ۲۶۶ نه یک سکون استراحتى براى آن تبهکاران وجود دارد ۲۶۷ و نه آرامشى که بتواند عذاب را برطرف نماید ۲۶۸ و نه نیروئى مانع از هجوم آنهمه دردها و ناگوارى‏ها ۲۶۹ مرگى حاضر و برنده وجود ندارد که بساط هستى‏اش را از عذاب اعمالش برهاند ۲۷۰ و نه حتى خوابى سبک [ که حد اقل لحظاتى را بیارامد ] ۲۷۱ [ اینست داستان سرنوشت تبهکاران ] میان انواعى از عذابهاى کشنده ۲۷۲ و عذابهاى متوالى ۲۷۳ ما بخدا پناه می بریم ۲۷۴ اى بندگان خدا ، کجا هستند کسانى که براى آنان عمر داده شد ، از نعمت‏ها برخوردار شدند ۲۷۵ بآنان تعلیم داده شد و آنان فهمیدند ۲۷۶ و کسانى که مهلت داده شدند ، آن فرصت را در غفلت و لهو و لعب سپرى کردند ۲۷۷ از نعمت تندرستى و سلامت برخوردار شدند ، وظیفه خود را در برابر آن نعمت‏ها بفراموشى سپردند ۲۷۸ مهلت طولانى دریافتند ۲۷۹ از طرف خالق زیبائى بانآن عطا شد ۲۸۰ و درباره عذاب نتائج اعمالشان تهدید گشتند ۲۸۱ وعده بزرگى بآنان داده شد ۲۸۲ اى بندگان خدا ، از گناهان مهلک ۲۸۳ و عیوبى که خدا را به سخط و غضب مى‏آورد ، بپرهیزید ۲۸۴ اى دارندگان بینائى‏ها و شنوائى‏ها ۲۸۵ و عافیت و متاع دنیا ۲۸۶ آیا هیچ پناهگاهى و خلاصى ۲۸۷ و آیا ملجایى و تکیه‏گاهى وجود دارد ۲۸۸ یا توانائى فرار یا مرجعى دیگر دارید .

یا نه ؟ ۲۸۹ [ حال که نه پناهگاهى و خلاصى هست و نه ملجأ و تکیه‏گاهى و نه توانائى فرار ] پس بکدامین مسیر منحرف میشوید ۲۹۰ و بکدامین سوى بر میگردید ۲۹۱ یا به کدامین پشتیبان مغرور میشوید ۲۹۲ جز این نیست که نصیب هر یک از شما از زمین بطول و عرض قامت شما است ۲۹۳ خوابگاهى که گونه بر خاکش خواهید نهاد ۲۹۴ هم اکنون بخود بیائید اى بندگان خدا ، که مهلت وسیع بشما داده شده ۲۹۵ و روح در طول زمان ارشاد آزاد ۲۹۶ و بدن‏ها در حال راحت ۲۹۷ و میدان تجمع براى زندگى ۲۹۸ و فرصت باقیمانده زندگى ۲۹۹ و استیناف اراده‏ها ۳۰۰ و مهلت براى توبه ۳۰۱ و اوقات وسیع است ، ۳۰۲ پیش از کوتاهى زمان و تنگناى خوابگاه نهائى و ترس و جدائى روح از بدن ۳۰۳ و پیش از رسیدن غائبى که مورد انتظار است ۳۰۴ و پیش از مؤاخذه خداوند عزیز مقتدر ۳۰۵ .

شریف رضى گفته است : در روایت آمده است که هنگامیکه امیر المؤمنین ( ع ) این خطبه را خواند ، پوست‏ها در بدن‏ها جمع شد ۳۰۶ و چشمها گریست و دلها لرزید ۳۰۷ و بعضى از مردم این خطبه را غراء مى‏ نامند ۳۰۸ .

تفسیر عمومى خطبه هشتاد و سوم

۱ ، ۷ . . . امیر المؤمنین علیه السلام در این خطبه درباره انسان ، از جهات متعدد و با نظر به موجودیت او که داراى استعدادها و قواى متنوع است ، مطالبى را بیان فرموده است . همچنین حقایقى را درباره خداوند که خالق انسان است و انسان باید معرفت و گرایش به او داشته باشد و نیز مسائل مربوط به مبدء حرکت و مسیر و مقصد نهائى حیات آدمى را مطرح و اصول و قضایاى کلى درباره اینکه این انسان چه باید باشد و چگونه باید زندگى کند را متذکر شده است .

و بدانجهت که امیر المؤمنین در سخنان خود در نهج البلاغه انسان را هم در قلمرو « آنچنانکه هست » و هم در قلمرو « آنچنانکه باید » بطور بنیادین و کاملا اصیل توضیح و تفسیر فرموده است و در این توضیح و تفسیر استفاده از آیات قرآنى در حد اعلا انجام گرفته است ، لذا میتوان گفت : ما میتوانیم انسان در قلمرو فوق را از سخنان امیر المؤمنین علیه السلام در پرتو قرآن بشناسیم و دیدگاه اسلام را در هر دو مورد از سخنان آن حضرت استنباط کنیم .

مخصوصا با در نظر گرفتن این حقیقت مسلم که طرح کننده مسائل مزبور درباره انسان ، باضافه اینکه خود یک انسان کامل است و با همه ابعاد و مختصات انسان « آنچنانکه هست » و انسان « آنچنانکه باید » نزدیکترین آشنائى را دارد ،از قله‏اى مرتفع به این موجود داراى سطوح گوناگون مى‏نگرد . منشاء احاطه او درباره این حقایق اینست که او با کمال آشنائى به تمایلات و تعلقات آدمى ، دست از آنها شسته است . او با کمال علم به « بایدها » و « شایدها » ى انسانى و در نهایت آگاهى و آزادى ، دل به آنها بسته است .

او در درون خود به مطلقى دست یافته است که او را وادار کرده از افقى بسیار بالاتر به انسانها بنگرد . عمل عینى او در زندگانى روشنترین دلیل آن است که اگر همه عوامل محدودیت علم آدمى درباره انسان « آنچنانکه هست » و انسان « آنچنانکه باید » برداشته شود و پرده‏ها از روى جهان هستى برکنار گردد ، بر علم و معرفت و یقین آن حضرت افزوده نخواهد گشت . این جمله را :لو کشف الغطاء ما أزددت یقینا ( اگر پرده برداشته شود ، بر یقین من نمى ‏افزاید ) .

عده فراوانى از راویان و صاحبنظران ردیف اول اسلامى از امیر المؤمنین ( ع ) نقل نموده‏اند . لذا ، میتوان از سه راه بسیار مهم به انسان شناسى کامل آن حضرت در هر دو صحنه انسان « آنچنانکه هست » و انسان « آنچنانکه باید » بخوبى پى‏برد :

راه یکم رابطه‏اى که على بن ابیطالب با خود داشته است . هیچ فردى از بنى نوع انسانى نتوانسته است بآن کیفیت از زندگى خود بهره‏بردارى نماید ، او بخوبى توانسته است رابطه خود را با جهان هستى تنظیم نماید ، این تنظیم چنانکه احتیاج به درک و شناخت جهان هستى دارد ، همچنان به شناخت همه جانبه خویشتن نیز نیازمند است . و این اصل را باید پذیرفت که کمیت و کیفیت شناخت انسانها ، ارتباط مستقیم با کمیت و کیفیت شناخت خویشتن دارد .

راه دوم فرزند ابیطالب نه تنها از یک خود شناسى شخصى که از سیاحت در درون ذات ناشى میگردد ، برخودار بوده است ، بلکه کثرت و تنوع و تضاد حوادث و رویدادهایى که از آغاز حیات آن وجود مقدس با پیامبر اکرم ( ص ) تا آخرین نفس‏هاى زندگى بسراغ آن حضرت آمده است ، بقدرى بود که گویى جهان هستى و تاریخ بشرى نمونه همه حقایق و رویدادهائى را که در نهاد و صور آن دو قلمرو بوده و خواهد بود ، براى او نشان داده . و او را در انسان شناسى به حد اعلا موفق ساخته بود .

راه سوم تصفیه و تزکیه درونى در عالى ‏ترین درجه خود سازى که بهترین و منحصرترین راه شناخت صفات عالى انسانى و مراتب صعود او به کمال ممکن و اضداد آن میباشد . باضافه اینکه تزکیه به اصول و قوانین و فعالیت‏ها و پدیده‏هاى اصیل روح و روان انسانى ، کمک جدى مینماید . و همه مطلعین از طرز تفکرات و زندگى عینى امیر المؤمنین علیه السلام باینکه آنحضرت این راه را در حد اعلى سپرى فرموده است ، صراحت و اقرار دارند . تا آنجا که مطابق روایت معروف علیّ میزان الأعمال ( على است الگو و میزان اعمال انسانها ) مولوى میگوید :

تو ترازوى احد خو بوده ‏اى
بل زبانه هر ترازو بوده ‏اى

باز باش اى باب رحمت تا ابد
بارگاه ما له کفوا أحد

باز باش اى باب بر جویاى باب
تا رسند از تو قشور اندر لباب

اى على که جمله عقل و دیده‏اى
شمه‏اى واگو از آنچه دیده‏اى

توضیح اینکه امیر المؤمنین علیه السلام کتاب آسمانى قرآن را که کتاب انسان است در همه سطوح روانى خود ، در حد اعلا درک نموده است ، بطوریکه اگر در متن سخنان آن بزرگوار و یا انگیزه گفتارها و نتایج آنها بحد لازم و کافى دقت شود ، درخشش آیات قرآنى را از کلمات و جملات آن حضرت خواهیم دید . وانگهى اگر بخواهیم انسان را از هر بعد و نهاد و استعدادى که دارد ، مورد شناسائى قرار بدهیم ، خواهیم دید آن انسان شناس بزرگ همه آنها را دیده و لمس کرده است . بعنوان نمونه :

۱ مبدء و مسیر و پایان حیات طبیعى انسان ، این جریان عمومى را در انسانها دیده و آشنائى کامل با آن دارد .

۲ درد و ناگوارى نادانى ، او در میان مردمى زندگى میکرد که باستثناى معدودى انگشت شمار در آن درد مهلک غوطه‏ ور بودند .

۳ چهره زیباى درون حامیان حق و حقیقت و قیافه زشت و پلید هواداران باطل و نفاق ، هر دو موضوع براى آن بزرگوار در نهایت وضوح بود .

۴ ابعاد انسان در حال فردى ، او بجهت داشتن موجودیت فردى و اطلاع از ابعاد آن ، با قطع نظر از جزئى از اجتماع بودن ، فردیت آدمى را خوب میشناخت و از استعدادها و احساس موجودیت مستقل او آگاهى کامل داشت که باضافه توصیه‏ها و دستورات اصلاحى فرد در اجتماع ، سفارشات و اوامر مربوط به موجودیت مستقل فرد را بطور اکید صادر میفرمود .

۵ ابعاد انسان در حال تشکل اجتماعى در سخنان آن حضرت مخصوصا در دستورات و بیاناتى که به والیان و سرپرستان جوامع قلمرو زمامداریش مانند فرمان مالک اشتر صادر میکرد ، با اشکال گوناگون مشاهده می نمائیم .

۶ قدرت ، امیر المؤمنین ( ع ) از هر دو درجه قدرت ( درجه یکم در هنگام زمامداریش و درجه دوم در دوران پیامبر اکرم « ص » ) در حد اعلا برخوردار بوده و هیچ کسى مانند او از عهده شناخت و کاربرد منطقى الهى این پدیده بسیار ضرورى براى هستى جهان و انسان و در عین حال بسیار خطرناک بر نیامده است .

با نظر به اهمیت شگفت انگیزى که پدیده قدرت دارد ، میتوان گفت :اگر یک انسان قدرتى را در یک اجتماع بدست بیاورد و بتواند از آن قدرت بدون حذف و محو نمودن بعدى از انسانهاى جامعه خود ، در اصلاح حال آنان بهره‏بردارى نماید و مالکیت بر خویشتن را با دارا بودن به آن پدیده ضرورى و در عین حال خطرناک از دست ندهد ، این شخص بدون تردید بزرگترین انسان شناس است که انسان را در هر دو قلمرو « انسان آنچنانکه هست » و « انسان آنچنانکه باید » کامل شناخته است .

۷ ناتوانى و بینوائى ، این پدیده را نیز امیر المؤمنین علیه السلام بخوبى شناخته و مانند کسى که سالیان عمر را در ناتوانى و بینوائى گذرانده است ، طعم تلخ آنرا چشیده است ، دلیل چشیدن این طعم تلخ ، محبت شدید آن ابو الایتام و الارامل ( پدر یتیمان و بیوه زنان ) به درماندگان ناتوان از اداره زندگى خویش بوده و توصیه و دستور اکید درباره تنظیم حیات آنان است که در سخنان و اعمال عینى آن حضرت دیده می شود .

۸ عقل و اندیشه و نتایج و همچنین عوامل تقویت آن دو را باضافه اینکه در سخنان خود بطور لازم و کافى بیان نموده است ، حیات معقول آن بزرگوار با اینکه در شدیدترین حوادث متناقض محیط اجتماعى زندگى میکرد ، بخوبى براى ما قابل لمس ساخته است همچنین احساسات و عواطف و شور و عشق حقیقى .

۹ امتیازات علم و معرفت و تجربه براى بدست آوردن واقعیات ، بخش مهمى از تعلیم و تربیت فرزند ابیطالب ، بیان این امتیازات و تحریک شدید براى بدست آوردن آنها می باشد .

۱۰ عبرت‏گیرى و تجربه اندوزى از سرگذشت طولانى و پرفراز و نشیب تاریخ انسانى ، در بیان این پدیده بسیار با ارزش نیز سخنان امیر المؤمنین بحد نصاب می رسد .

۱۱ استعداد انعطاف به زشتى‏ها و پلیدیها در انسانها ، و احتمال تغییر مسیر در هر لحظه ، و با آگاهى و آشنائى کامل آن بزرگوار با این استعداد بوده است که ثبات و استقامت غیر قابل توصیف در روح پاک امیر المؤمنین ( ع ) در مسیر رشد و کمال دیده میشود . آیا نه چنین بود که آن بزرگ بزرگان تجسمى از آیه الهى إنَّ الذَّینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا ] فصلت آیه ۳۰[ ( آنانکه گفتند : پروردگار ما اللّه است و سپس بر این گفتار مقاومت کردند ) .

و کمترین انحراف و انعطافى از خود نشان ندادند . و همچنین استعداد انعطاف به رشد و کمال و اخلاق فاضله انسانى .

۱۲ جبر و آزادى و کمیت و کیفیت و نقش مؤثر آن دو در حیات آدمیان ،آشنائى و اطلاع کامل آنحضرت از این دو پدیده بسیار با اهمیت را در خلال سخنان و روش زندگى آن بزرگوار ، بهیچ وجه نمیتوان مورد تردید قرار داد .

اگر این دو پدیده و مختصات آنها کمترین ابهامى براى آنحضرت داشت ، همه لحظات زندگى فردى و اجتماعى وى بآن قاطعیت و جدیت که نظیرش در تاریخ انسانها بجز در شخصیت‏هاى پیامبران اولو العزم دیده نمی شود ، نمی گذشت .

در زندگى وى نه شکى دیده میشود و نه اضطرارى درباره مبانى اصلى و پدیده هاى فرعى حیات . نه شوخى و تردد و نگرانى زندگى او را مختل ساخته است و نه دروغ و حیله پردازیها . جهان هستى براى او مانند آشیانه‏اى بوده است گوئى که با دست خویشتن ساخته باشد ، چنین بود جهان براى على بن ابیطالب ( ع ) زیرا او توانسته بود خود را براى خود وابسته به کمال ، در حد اعلا بسازد .

با نظر به مطالب مزبوره است که ما در این مجلد از ترجمه و تفسیر نهج البلاغه انسان را در هر دو قلمرو « آنچنانکه هست » و « آنچنانکه باید » هم از دیدگاه قرآن و هم از دیدگاه نهج البلاغه مورد بررسى قرار میدهیم :

انسان آنچنانکه هست آیا انسان آنچنانکه هست از دیدگاه اسلام قابل شناسائى است ؟

صاحب نظران جوامع و ملل در همه دورانها درصدد شناختن این موجود که انسان نامیده می شود بر آمده ، از دیدگاههاى گوناگون فلسفى و علمى و دینى و اخلاقى در این مسئله عظمى سخت کوشیده ‏اند . احتمال اینکه بشر درباره شناخت خویش هیچ کارى را انجام نداده است ، یا ناشى از بى اطلاعى است و یا نسبى بودن معلومات و تجارب درباره انسان که داراى ابعاد بسیار متنوع است ، نادیده گرفته شده است .

 انسان در گذرگاه حیات طبیعى و « حیات معقول » خویش دست به وضع اصول و قوانینى براى تنظیم هر دو نوع حیات زده و فرهنگ‏ها و تمدن‏هاى متعدد و متنوع به وجود آورده است . این خود روشن‏ترین دلیل براى این است که این موجود درباره خود معلومات فراوانى را بدست آورده است .

 به اضافه اینکه هر دو نوع حیات انسانها از میان سنگلاخهاى جهان طبیعت و تزاحم‏هاى نابود کننده همنوعان خود عبور کرده و به حرکت خود ادامه داده است . آیا مبارزه با آن سنگلاخها و مرتفع ساختن آن تزاحم‏ها بدون شناخت قدرت متنوع و استعدادهاى گوناگون انسانى امکان پذیر بوده است ؟ آنچه که مهم است این است که باید ببینیم چه عواملى باعث شده است که برخى از محققان و دانشمندان که عدد آنان اندک نیست ، معتقد شده‏اند که انسان تا به امروز با آن همه ترقیات و پیشرفت‏هاى بسیار چشمگیر درباره شناخت جهان طبیعت و چگونگى تصرف در آن به سود خویش ، نتوانسته است معلومات لازم و کافى درباره موجودیت خود را بدست آورده و همه سطوح و ابعاد خود را بشناسد و از لذایذ موجودیت شناختن خویشتن برخوردار و از آلام و ناگواریهاى متعددى که پیرامون او را فرا گرفته است ، نجات پیدا کند ؟ البته درست است که شماره کتابهائى که با مضمون ( انسان موجود ناشناخته تألیف الکسیس کارل ) باشد ، معدود است ، ولى مقدار بسیار فراوانى از کتابها و مقالات و مباحث مشروح در علوم انسانى این مسئله را که موجودیت انسان کاملا شناخته نشده است ، مطرح میکنند . براى توضیح علل عقب ماندگى انسان شناسى ، عواملى را میتوان در نظر گرفت :

عامل یکم مطلبى است که شامل همه واقعیات هستى می باشد که به جهت وجود مجهولاتى اگر چه مقدار کمى هم بوده باشد ، جهل به همه واقعیات سرایت میکند و آنها را نامعلوم می سازد ، زیرا واقعیات با یکدیگر در حال ارتباط شدید

هستند ، به طوریکه :

اگر یک ذره را برگیرى از جاى
خلل یابد همه عالم سراپاى

و انسان که موجودى بسیار پیچیده‏تر و داراى استعدادها و ابعاد زیادتر است ، از ابهام بیشترى برخوردار میباشد ، مخصوصا با نظر به اینکه هیچیک از پدیده‏ها و نیروها و فعالیت‏هاى مغزى و روانى او قابل مشاهده و تجربه مستقیم نیست ، و فقط با دو راه میتوان آنرا درک و دریافت نمود :

راه یکم دریافت آن امور مغزى و روانى در خویشتن و مقایسه آنها با آنچه که در مغز و روان دیگر همنوعان خود میگذرد .

راه دوم انعکاسات معلولى آن امور به وسیله حرکات و کردارها و بازتابهاى فیزیکى قابل مشاهده عینى .

و این مسئله مسلم است که نه تشابه محض میتواند حقیقت طرفین تشابه و مختصات آنها را به طور همه جانبه قابل فهم بسازد و نه شناخت معلول‏ها میتواند شناخت کامل علت‏ها را امکان پذیر نماید .

البته این عامل درباره موجودیت بسیار پر بعد و پیچیده انسان موجب ابهامهائى حیرت افزاتر از قلمرو جمادات و نباتات و دیگر جانداران میگردد ، زیرا ناتوانى در تفسیر خود هوشیارى ( علم حضورى ) که در آن حالت درک کننده عین درک شونده است و احساس اختیار که عبارتست از نظاره و سلطه « من » به دو قطب مثبت و منفى کار ، و تجسیم که عبارت است از حذف و انتخاب خلاف واقعیت با فرض و تلقى و تأثر از آن مخالف واقعیت ، و تجرید عدد و امثال این پدیده‏ها و فعالیت‏ها ، با منطق معمولى ، موجب مجهول ماندن حقیقت انسان می باشد .

 باید گفت این ناتوانى ناشى از تعمیم بى‏اساس اصول و قوانین جاریه در طبیعت عینى خارجى است که ما میخواهیم با آن اصول و قوانین نیروها و فعالیت‏ها و پدیده‏هاى روانى را نیز تفسیر نمائیم . و تردیدى نیست در اینکه تفاوت شدید دو قلمرو برون ذاتى و درون ذاتى انسان نمیتواند علتى براىجمود و توقف ما در تحقیقات انسانشناسى بوده باشد ، زیرا جریان قوانین علیت و کنش و واکنش و تعین و امثال اینها در ارتباط درون ذات با برون ذات ، ضرورت تعریفات و قوانین مخصوص بدرون ذات را به هیچ وجه نفى نمی کند .

 مثلا میدانیم که اندیشه فعالیتى است که در مغز ما وجود دارد ، از آنجهت که به جریان افتادن آن مانند رویدادهاى عالم طبیعت به علت نیازمند است ، تشابهى با طبیعت دارد ، ولى از جهت دیگر که رابطه مقدمات و قضایاى اندیشه با نتیجه حاصله از آنها ، مانند رابطه علت و معلول طبیعى نیست ، اصول و قوانینى مخصوص به خود دارد ، زیرا انسان حیوان است و هر حیوان احساس دارد ، که دو مقدمه هستند بدون کمترین تحول مادى ( کم شدن و زیاد شدن و سایر دگرگونیهاى کیفى ) نتیجه « پس انسان احساس دارد » را به وجود میاورد .

یعنى هیچ یک از واحدهاى رشته اندیشه فوق ( دو مقدمه و یک نتیجه ) ماده تحول یافته از ماده قبلى نمیباشد . در صورتیکه مواد نطفه براى اینکه علقه را بوجود بیاورد ، بالضروره در مجراى تحول قرار میگیرد . اصرار بر تطبیق همه فعالیت‏ها ، نیروها و پدیده‏هاى مغزى و روانى بر تعریفات و اصول و قوانین حاکم بر طبیعت همان اندازه به حذف واقعیت می انجامد که اصرار به تطبیق موجودات و روابط و نمودهاى طبیعت ، بر اصول و قوانین و تعریفات حاکم در درون ذات .

نوع دوم از انگیزه‏هاى اعتقاد به مجهول مطلق ماندن انسان در قلمرو « آنچنانکه هست »

عدم انطباق و عدم توافق معارف و آرمانهاى معقول حیات ( که مورد شناخت و پذیرش قرار گرفته است ) با مسیر عینى حیات است که در اکثر دورانها و جوامع قابل مشاهده میباشد . به این معنى که از یک طرف بانیان ادیان الهى و اخلاقیون و حکماء و انسان شناسان ، استعدادها و عظمت‏هاى فوق العاده عالى و ارزنده را در وجود انسان سراغ میدهند که با طرز تفکرات و روش زندگى انسانهاى مهذب و رشد یافته نیز تایید و قابل قبول میباشند ، ولى از طرف دیگر اکثریت متن کاروان انسانى از به فعلیت رسیدن آن استعدادها و عظمتها بى بهره هستند .

این پدیده موجب شده است که بعضى از اهل تحقیق و دانشمندان معتقد باشند که انسان هنوز کاملا شناخته نشده است ، زیرا اگر انسان شناخته شده بود این تنوع متضاد که در موارد فراوان به تخریب و نابودى همدیگر منجر شده است ، پیش نمى‏آمد ، آنگاه چنین استدلال میشود که به طور قطع عاملى مجهول در موجودیت انسانى وجود دارد که از تفاهم معقول و برقرارى عدالت در میان انسانها جلوگیرى میکند ، زیرا هیچ انسان خردمند و آگاه عظمت و ارزش و حیات انسانها و ضرورت ارزش عدالت در زندگى آنان را منکر نیست . و از طرف دیگر هیچ کس تردیدى در شکست انسانها به سبب محرومیت از به فعلیت رسیدن استعدادها و عظمتهاى آنان ندارد .

این نوع نقص اسف انگیز در سر گذشت حیات انسانى نیز نمیتواند دلیلى برناشناخته ماندن انسان بوده باشد ، چون شکى نیست در اینکه یگانه علت خنثى شدن و سرکوب گشتن استعدادها و عظمت‏ها جهل به ماهیت و شئون مادى و روحى انسان نیست ، زیرا معلومات بسیار فراوانى درباره آن استعدادها و عظمت‏ها در دسترس انسانهاست . و با اینحال به جهت تمایلات طبیعى حیوانى محض از عمل به آن معلومات خود را محروم ساخته است . آیا هیچ فرد آگاهى را سراغ دارید که علت مصائب و ناگواریها و سقوطهاى شرم آور ناشى از دروغ و ابراز خلاف واقع را که با کمال بى‏اعتنائى آنجام میگیرد ، نداند ؟

آیا بشر علت همه این مصائب و بلایا و سقوطها را نمیداند ؟

آیا بشر تاکنون نفهمیده است که ظلم و مبارزه با حق و ریختن خون ناحق نه تنها چاره ساز مشکلات و دردهاى انسانى نبوده بلکه همواره نتایج و خیمترشدن و سر در گم شدن اصلاح حال انسانها بوده است ؟

آرى ، او کاملا میداند و اگر بگوید نمیدانم ، یا از هیچ چیز خبر ندارد و یا دروغ می گوید .به نظر میرسد این عامل ( عدم تطابق معارف و آرمانهاى معقول انسانى که کاملا براى او شناخته شده است ، با مسیر عینى حیات او ) براى ناشناخته ماندن انسان ، پندارى بیش نیست زیرا عامل مزبور تکیه بر سستى اراده در برابر تمایلات و لذت جوئى و سود پرستى انسانها دارد که عمدتا بر عدم توجه به خلاقیت تعلیم و تربیت و مدیریت‏هاى گوناگون جوامع مستند مى‏باشد .

 اگر به حقیقت توجه جدى کنیم که یکى از اساسى‏ترین عوامل افزایش معلومات بشرى ، عمل و تصرف در موضوعاتى است که با آنها در ارتباط قرار میگیرد [ و این یک جریان کاملا منطقى بوده است که عمل به آن نموده است ] . علت مجهول ماندن حقایق انسانى را میتوانیم بفهمیم .

به عنوان مثال : ما در میان مشکلات فراوانى درباره « من » و تحولات و تنوع کارها و سقوط و اعتلاها و جمود و خلاقیت آن قرار گرفته‏ایم ، به اضافه مجهولاتى که در پدیده تعلیم و تربیت مطابق آرمانها و ایده‏ها درباره « من » دیده مى‏ شود ، باید گفت : این همه مشکلات و مجهولات به یک مسئله مستند است که چگونه باید « من » را پرورش داد که در مسیر تکون و فعالیتش از خود بینى و خودخواهى محرب و تباه کننده نجات پیدا کند و حرکت و تحولات در زندگى را با « می خواهم آزاد » بدون احساس شکست و یا بدون تورم بى‏اساس بپذیرد .

بنابر این ، حل آنهمه مجهولات و مشکلات فقط با شناخت اصول اساسى « من » و به جریان انداختن اراده و اقدام عملى امکان پذیر مى‏باشد .

نوع دوم از انگیزه‏هاى اعتقاد به مجهول مطلق ماندن انسان در قلمرو « آنچنانکه هست »

عدم انطباق و عدم توافق معارف و آرمانهاى معقول حیات ( که مورد شناخت و پذیرش قرار گرفته است ) با مسیر عینى حیات است که در اکثر دورانها و جوامع قابل مشاهده میباشد . به این معنى که از یک طرف بانیان ادیان الهى و اخلاقیون و حکماء و انسان شناسان ، استعدادها و عظمت‏هاى فوق العاده عالى و ارزنده را در وجود انسان سراغ میدهند که با طرز تفکرات و روش زندگى انسانهاى مهذب و رشد یافته نیز تایید و قابل قبول میباشند ، ولى از طرف دیگر اکثریت متن کاروان انسانى از به فعلیت رسیدن آن استعدادها و عظمتها بى بهره هستند .

این پدیده موجب شده است که بعضى از اهل تحقیق و دانشمندان معتقد باشند که انسان هنوز کاملا شناخته نشده است ، زیرا اگر انسان شناخته شده بود این تنوع متضاد که در موارد فراوان به تخریب و نابودى همدیگر منجر شده است ، پیش نمى‏آمد ، آنگاه چنین استدلال میشود که به طور قطع عاملى مجهول در موجودیت انسانى وجود دارد که از تفاهم معقول و برقرارى عدالت در میان انسانها جلوگیرى میکند ، زیرا هیچ انسان خردمند و آگاه عظمت و ارزش و حیات انسانها و ضرورت ارزش عدالت در زندگى آنان را منکر نیست . و از طرف دیگر هیچ کس تردیدى در شکست انسانها به سبب محرومیت از به فعلیت رسیدن استعدادها و عظمتهاى آنان ندارد .

این نوع نقص اسف انگیز در سر گذشت حیات انسانى نیز نمیتواند دلیلى برناشناخته ماندن انسان بوده باشد ، چون شکى نیست در اینکه یگانه علت خنثى شدن و سرکوب گشتن استعدادها و عظمت‏ها جهل به ماهیت و شئون مادى و روحى انسان نیست ، زیرا معلومات بسیار فراوانى درباره آن استعدادها و عظمت‏ها در دسترس انسانهاست . و با اینحال به جهت تمایلات طبیعى حیوانى محض از عمل به آن معلومات خود را محروم ساخته است . آیا هیچ فرد آگاهى را سراغ دارید که علت مصائب و ناگواریها و سقوطهاى شرم آور ناشى از دروغ و ابراز خلاف واقع را که با کمال بى‏اعتنائى آنجام میگیرد ، نداند ؟

نوع سوم

اشتباه و خطاى بزرگى است که در فرهنگهاى رسوب شده و آرمانهاى پذیرفته شده در اقوام و ملل به عنوان حقایق ذاتى آنان تلقى شده و از طرف حامیان آن فرهنگها و آرمانها در تعریف انسانها وارد گشته است ، و به جاى اینکه متفکران هوادار آن فرهنگها و آرمانها ، آنها را بعنوان انتخاب مصلحت بپذیرند و چنین قلمداد کنند که آن فرهنگها و آرمانها از توجیهات و تفسیرهاى مخصوص عوامل معین محیطى و اجتماعى و اقتصادى و سیاسى و تاریخى ناشى شده است ، براى دفاع از آنها ، خود را مجبور مى‏بینند که بگویند :

این است « انسان آنچنانکه هست » و راه رهائى را هم که بشر براى به فعلیت رسانیدن استعدادها و نیروهاى خود و امکانات باید بپیماید ، همین فرهنگ و آرمانها است اینگونه قرار گرفتن در جاذبه فرهنگها و آرمانها بدانجهت که پدیده‏اى عارضى بوده و معلول عوامل گزینش‏هاى مخصوص است و پوششى براى انواع فعالیت‏هاى دیگر می باشد ، موجب بروز مجهولاتى براى آگاهان آن اقوام و ملل می گردد .

به عنوان مثال فرهنگ بردگى در دورانهاى گذشته که متأسفانه از جانب متفکرانى مانند ارسطو نیز تصدیق شده است ، چهره واقعى انسانرا که آزادى است ، پوشانده و تفکراتى روى این مبنا که بردگى در انسان‏ها از اصالت برخوردار است ، استوار میگردد . مسلم است که آگاهان آن دورانها در حاشیه اجتماعى که بردگى به عنوان جزئى از فرهنگ واقعى انسانها تلقى شده است ، قرار داشته‏اند از این تناقض که مى‏دیدند :

عنصر اساسى حیات آدمى آزادى است که اگر به فعلیت شایسته برسد اختیار نامیده مى ‏شود ، و از طرف دیگر قرار دادن بردگى در ذات انسان ، دچار سرگیجى درباره طبیعت انسان مى‏ گشتند و این هم یکى از عوامل نقص معرفت بشرى درباره انسان « آنچنانکه هست » مى‏ باشد .

نوع چهارم

تفکیک و تجزیه موجودیت انسان که مخصوصا در دورانهاى معاصر بشدت رواج پیدا کرده است ، این تفکیک و تجزیه را میتوانیم خطائى بسیار بزرگ محسوب نمائیم که اکثر علوم انسانى را تا سرحد بلا تکلیفى پیش برده است . این مسئله از این قرار است که هر دانشمند و محققى که به تحقیق در باره یکى از ابعاد انسانى میپردازد ، به قدرى در مسائل مربوط به آن بعد غوطه ‏ورمیگردد که کل موجودیت انسانرا در همان بعد مورد تخصص خود مى‏بیند و گاهى هم از آن بالاتر رفته و به فرو بردن کل در یکى از اجزایش قناعت نورزیده حتى ما فوق کل را هم در همان جزء میخواهد بشناسد یکى از فلاسفه آلمان بنام شوپنهاور اراده را مورد تحقیق و تفسیر قرار میدهد و به قدرى در اهمیت اراده مبالغه مى‏کند که بالاخره میگوید : « مادامى که معناى اراده را نفهمیده‏ ایم ، حقیقت اصلى هستى را درک نخواهیم کرد و کار ما جز اصطلاح بافى و تکرار الفاظ نتیجه‏اى نخواهد داد » .

و با اینحال براى اراده یک مفهوم روشن که ما فوق اراده انسانى بوده باشد نیاورده است . بدین ترتیب تعریف انسان از نظر این متفکر این است : « انسان حیوانى است داراى اراده » [در حالیکه شوپنهاور درباره شناخت انسان بوسیله اراده ، اینهمه اصرار میورزد ، در جاى دیگر از فلسفه‏اش میگوید : انسان حیوانى است متافیزیکى .

از این تعدد تعریفات روشن مى‏ شود که شوپنهاور هنگامی که اراده را بطور مطلق منحصرترین عنصر همه هستى معرفى میکرده است ، مشاهدات محدود خود را درباره اراده با احساسات غیر متکى به واقعیت ، بیان نموده است .] و متفکر دیگر مى‏آید و بعد سیاسى انسانرا مورد تحقیق قرار میدهد و این بعد همه سطوح روانى او را به خود مشغول میدارد و به این نتیجه میرسد که : « انسان حیوانى است سیاسى » محقق دیگر مى‏آید و در یکى از غرائز انسانى غوطه‏ور می گردد ، او هم به آن نتیجه میرسد که بگوید :

« انسان حیوانى است که داراى آن غریزه است » این جمله را فراموش نمیکنیم که بعضى از متفکران در زیبا شناسى میگویند : « حق سراب محض است و همه حقیقت در زیبائى است » این روش تجزیه‏اى که در دوران اخیر به عنوان ضرورت تخصص ، و گسترش و فراوانى مسائل مربوط به هر یک از ابعاد انسانى ،رایج شده است ، با نظر به مزایاى فوق العاده مهمى که دارد نقص‏هاى ضرر بارى هم بوجود آورده است .

در اینجا لازم مى‏ بینیم که به هر دو نتیجه مثبت و منفى اشاره کنیم :

نتیجه مثبت روش تجزیه‏اى

نتیجه یکم دقت و تأمل در بعد مورد بحث و تحقیق به حدى که قابل مقایسه با نگرش‏هاى سطحى در بعد مفروض در روش‏هاى ترکیبى و مجموعه نگرى نمیباشد . به عنوان مثال مباحث مربوط به ( صیانت ذات ) و ( خود خواستن طبیعى ) را در نظر میگیریم : جاى تردید نیست که مسائل و مباحث مربوط به این غریزه در دوران ما به قدرى از دیدگاههاى مختلف گسترده و عمیق مطرح شده است که با گذشته قابل قیاس نیست .

 در نتیجه ، افزایش معلومات در این موضوع به اندازه‏اى است که از دیدگاههاى بیولوژیک گرفته تا قلمرو عالیترین و پیچیده‏ترین پدیده‏هاى زندگى اجتماعى ، موضوع مزبور مطرح میشود . گسترش و تنوع مباحث مربوطه به حدى است که میتوان گفت : باید آنرا به صورت یک علم مدون در آورد ، نه اینکه در روانشناسى و روانکاوى و روانپزشکى فصلى براى مبحث « من » ، « صیانت ذات » ، « خود خواستن » باز کرده و بهمان فصل قناعت ورزیده شود .

نتیجه دوم مقدار فراوانى از ادعاهاى بى‏دلیل که به شکل فرض و تئورى یا در قالب‏هاى فلسفى تجریدى محض ، درباره « من » مطرح میگشت ، با دلیل و استشهادات تجربى وارد منطقه معلومات قلمرو علوم انسانى گشته است .

اگر چه درباره شناخت حقیقت « من » آنچنانکه در شناخت دیگر واقعیات توقع میرود ، پیشرفت قابل ملاحظه‏اى دیده نمیشود . یعنى همانگونه که از قرنها پیش گفته شده است :

حیران شده ‏ام که میل جان با من چیست
و اندر گل تیره این دل روشن چیست

عمرى است هزار بار من گویم و من
من گویم و لیک مى‏ندانم من چیست

امروز هم آن دسته از متفکران که در موضوعات مورد تحقیقشان ،بطور عمیق مى ‏اندیشند ، اظهار همین تحیر را می نمایند .

 همان طور که متذکر شدیم تجارب و استدلالهائى بسیار مفید در اثبات و نفى مسائل مربوط به « من » ،« خود » به جریان افتاده است که نادیده گرفتن آنها یا از بى اطلاعى است و یا از عینک خاصى که به چشم زده میشود .

همچنین روش تجزیه‏اى در دیگر غرائز و استعدادهاى ابعاد انسانى پیشرفت چشمگیرى داشته است .به طور کلى تخصص فى نفسه یکى از بزرگترین عوامل پیشرفت علم و صنعت بوده و خواهد بود . نهایت امر پیشتازان معرفت بشرى ، مخصوصا کسانى که با علوم انسانى سر و کار دارند ، کارى را که باید انجام بدهند ،این است که تخصص مخصوصا در علوم انسانى موجب متلاشى شدن وحدت حیات انسانى است که آن وحدت منشأ آثار حقیقى انسانیت انسان است ، و قرار گرفتن متخصص در قالب مورد تخصص خود به متلاشى شدن این وحدت مى‏ انجامد .

دو نتیجه منفى روش تجزیه ‏اى

پیش از بیان نتایج منفى روش تجزیه‏اى ، دو مسئله را مورد توجه قرار میدهیم :

مسئله یکم اینکه می گوئیم : « نتایج منفى روش تجزیه‏اى » ، معنایش آن نیست که خود روش تجزیه‏اى ذاتا داراى آن نتایج منفى است ، زیرا بینش علمى و معرفتى درباره هر جزئى از جهان و انسان هر اندازه که همه جانبه‏ تر و دقیقتر بوده باشد ، مفیدتر و کامل خواهد بود ، بلکه با یک نظر این یک توفیق بسیار با اهمیت است که هر جزئى از دو قلمرو مزبور را از سطوح و ابعاد مختلف بشناسیم و میتوان گفت : حتى فقط یک توفیق شایسته نیست ، بلکه ضرورتى است که آنرا اشتیاق ذاتى ما براى بدست آوردن آگاهیها و اطلاعات کامل از « آنچه که هست » و موفقیت در « حیات معقول » ایجاب می کند .

بنا بر این ، مقصود از نتایج منفى روش تجزیه‏اى ، مسائلى است که از بى‏توجهى و مسامحه کارى متفکرانى ناشى میشود که ضرورت روش ترکیبى را در شناخت ابعاد و استعدادهاى انسانى نادیده میگیرند و از بدست آوردن بینش و آگاهیهاى فراگیر و مختصات پر اهمیت اتحادها و وحدتهاى آن ابعاد و استعدادها محروم میمانند ، و از این محرومیت و ناتوانى اختیارى ، نتیجه ضرر بار دیگرى پدید میآید که معرفت‏هاى جهان بینى کلى را رو به تنزل و سقوط می برد .

مسئله دوم مطلبى است که میتوان آنرا با یک تشبیه ساده بیان نمود :

فرض کنیم در یک بیابان بسیار پهناورى می گردیم ، به یک نقطه‏اى می رسیم که میلیونها آجر بسیار محکم و خوب در آن نقطه انباشته شده است ، سپس به راه خود ادامه میدهیم ، در فاصله صدها کیلومتر از آن نقطه به محلى میرسیم که میلیونها تن تیر آهن در آنجا رویهم انباشته شده است .

باز به راه خود ادامه میدهیم و پس از صدها کیلومتر به جائى میرسیم که میلیونها کیسه سیمان اعلى در آنجا رویهم چیده شده است . هر یک از این مصالح ساختمانى به طور بسیار فراوان در فاصله‏ هاى دور از هم وجود دارد ، اما کو ساختمان ؟ حقیقت این است که ما امروزه ناله و شیون از کمى مصالح ساختمانى نداریم ( البته نه اینکه ما همه مصالح ساختمان انسانى را بدست آورده‏ایم ) بلکه نقص کار متفکران امروزى در این است که به فکر ساختمان نیستند و یا چه اعتراف بکنند و چه اعتراف نکنند از به وجود آوردن ساختمان از آنهمه مصالح ناتوانند .

دو نتیجه منفى روش تجزیه‏اى

پیش از بیان نتایج منفى روش تجزیه‏اى ، دو مسئله را مورد توجه قرار می دهیم :

مسئله یکم اینکه میگوئیم : « نتایج منفى روش تجزیه‏اى » ، معنایش آن نیست که خود روش تجزیه‏اى ذاتا داراى آن نتایج منفى است ، زیرا بینش علمى و معرفتى درباره هر جزئى از جهان و انسان هر اندازه که همه جانبه‏تر و دقیقتر بوده باشد ، مفیدتر و کامل خواهد بود ، بلکه با یک نظر این یک توفیق بسیار با اهمیت است که هر جزئى از دو قلمرو مزبور را از سطوح و ابعاد مختلف بشناسیم و میتوان گفت : حتى فقط یک توفیق شایسته نیست ، بلکه ضرورتى است که آنرا اشتیاق ذاتى ما براى بدست آوردن آگاهیها و اطلاعات کامل از « آنچه که هست » و موفقیت در « حیات معقول » ایجاب می کند .

بنا بر این ، مقصود از نتایج منفى روش تجزیه‏اى ، مسائلى است که از بى‏توجهى و مسامحه کارى متفکرانى ناشى میشود که ضرورت روش ترکیبى را در شناخت ابعاد و استعدادهاى انسانى نادیده می گیرند و از بدست آوردن بینش و آگاهیهاى فراگیر و مختصات پر اهمیت اتحادها و وحدتهاى آن ابعاد و استعدادها محروم می مانند ، و از این محرومیت و ناتوانى اختیارى ، نتیجه ضرر بار دیگرى پدید می آید که معرفت‏هاى جهان بینى کلى را رو به تنزل و سقوط می برد .

مسئله دوم مطلبى است که میتوان آنرا با یک تشبیه ساده بیان نمود :

فرض کنیم در یک بیابان بسیار پهناورى میگردیم ، به یک نقطه‏اى میرسیم که میلیونها آجر بسیار محکم و خوب در آن نقطه انباشته شده است ، سپس به راه خود ادامه میدهیم ، در فاصله صدها کیلومتر از آن نقطه به محلى میرسیم که میلیونها تن تیر آهن در آنجا رویهم انباشته شده است . باز به راه خود ادامه میدهیم و پس از صدها کیلومتر به جائى میرسیم که میلیونها کیسه سیمان اعلى در آنجا رویهم چیده شده است .

هر یک از این مصالح ساختمانى به طور بسیار فراوان در فاصله‏هاى دور از هم وجود دارد ، اما کو ساختمان ؟ حقیقت این است که ما امروزه ناله و شیون از کمى مصالح ساختمانى نداریم ( البته نه اینکه ما همه مصالح ساختمان انسانى را بدست آورده‏ایم ) بلکه نقص کار متفکران امروزى در این است که به فکر ساختمان نیستند و یا چه اعتراف بکنند و چه اعتراف نکنند از به وجود آوردن ساختمان از آنهمه مصالح ناتوانند .

نتیجه منفى یکم در روش تجزیه‏اى

روش تجزیه‏اى نخستین کارى را که انجام میدهد قطع روابط واقعیات از یکدیگر است که آن روابط مانند رابطه علیت یا واسطه در انتقال ، خواص آن واقعیات را به یکدیگر منتقل میسازند . مثلا پدیده اراده در حالات معمولى با فعالیت غریزه یا هر عامل درونى که آنرا بوجود آورده است ارتباط دارد .

آیا ما میتوانیم واقعیت اراده را از نظر بوجود آمدن و استمرار فعالیت آن ، گسیخته از غریزه و یا دیگر عوامل مربوط بفهمیم ؟ تردیدى نیست در اینکه درک حاصل از اراده گسیخته از غریزه و یا دیگر عوامل مربوط ، ناقص و نارسا میباشد . در حقیقت باید گفت : نخستین ضرر معرفتى که ما در روش تجزیه‏اى محض متحمل میشویم ، این است که خود موضوع مورد تحقیق ما چهره واقعى خود را از ما پوشیده خواهد داشت .

تردیدى در این مطلب وجود ندارد که اگر در تحقیق اجزاى یک حیوان به آن اندازه پیشروى کنیم که با روش تجزیه‏اى بخواهیم فعالیت و نقش اتم‏هاى منفرد در شئون حیات آن جاندار را مشخص نمائیم قطعا آن حیوانرا به هلاکت خواهیم رساند ، زیرا فرض این است که موضوعات مورد تحقیق و تخصص ما در موجودیت واقعى انسانى بدون هیچ مرزبندى و قابلیت تفکیک عینى با یکدیگر در حال ارتباط هستند .

بدین ترتیب معرفت ما درباره واقعیت انسانى با عمل تجرید انجام می گیرد در صورتیکه تمام کوشش ما در این است که در شناخت انسان و تنظیم زندگى او ، به کمترین حذف و تجرید گرفتار نشویم . مثال اراده را در نظر میگیریم که واقعیاتى متنوع از سه بعد در حال ارتباط شدید با آن میباشند :

بعد یکم واقعیاتى که در سلسله علل اراده قرار گرفته ‏اند ، این علل مانند یک عده واقعیات فیزیکى نیستند که حلقه‏ هاى متوالى علل و معلولات را در لحظات زمانى ممتند و با موجودیتهاى قابل تجزیه پشت سر هم قرار بدهند ، بلکه مقدار قابل توجهى از علل همزمان با اراده مشغول فعالیت می باشند ، گوئى هر جزئى از اجزاء اراده که یک مجموعه در حال جریان را تشکیل میدهند ،همراه علت خاص خود به وجود میآیند و در جریان قرار میگیرند و در عین حال همان علت از جزء به وجود آمده اراده قابل تفکیک نمی باشد ، مانند آگاهى به ضرورت وصول به هدف و فعالیت غریزه‏اى که ضرورت وصول به هدف مفروض را ایجاب میکند .

بعد دوم واقعیاتى که معلولات ضرورى اراده بوده و یا بوجود آمدن آنها نیاز به تحقق اراده دارد . این واقعیات به دو قسم عمده تقسیم میگردند :

قسم اول ( معلولات ضرورى اراده ) مانند تمرکز قواى مغزى در مسیر اراده به مقداریکه اراده به آن نیازمند است و آگاهى به نقطه‏هائیکه در جریان اراده پشت سر هم قرار دارند .

قسم دوم ( واقعیاتى که بوجود آمدن آنها نیاز به تحقق اراده دارد ) مانند تصمیم و اراده و سلطه شخصیت به هدف و کاریکه براى وصول به آن هدف مورد اراده قرار گرفته است .

بعد سوم پدیده‏هاى همزمان با بروز اراده و استمرار آن ، مانند تصورات و تخیلات مربوط به اراده در جریان که به شدت ارتباط علت و معلولى نمی باشند .

آیا کسى میتواند حقیقت اراده و مختصات آنرا بدون شناخت ابعاد سه گانه مزبور بشناسد ؟ آیا تجزیه و جدا کردن آنها از همدیگر میتواند واقعیتى را بنام اراده که همه ابعاد مزبوره در بوجود آمدن آن سهیم و غیر قابل تجزیه از همدیگر هستند به ما بشناساند ؟ چنانکه بالعکس ، اگر ما بخواهیم همه یا یکى از آن واقعیت‏ها را که در سه بعد وجود دارند ، بشناسیم آیا میتوانیم بدون اراده که در متن و جریان آنها به وجود میآید ، درک و دریافت نمائیم ؟ قطعا ، نه .

بطور کلى ، وقتیکه بعضى از روانشناسان و روانکاوان به این حقیقت اعتراف میکنند که اجزاء سازمان مجموعى شخصیت انسانى که مرکب از سه جزء با ماهیت و مختصات مختلف میباشند ( غرائز ، من اجتماعى ، من برتر من اخلاقى ) به هیچ وجه قابل مرز بندى و تجزیه نیستند ، تکلیف دیگر واقعیات حیاتى و روانى انسانى مانند لذایذ و آلام و اندیشه و تعقل و تجسیم روشنتر میشود .

نتیجه منفى دوم در روش تجزیه‏اى

وحدت پدیده حیات و وحدت حقیقت شخصیت انسانى ، از دیدگاه همه علوم انسانى یک مسئله مسلم و مورد قبول همه محققان و صاحبنظران است .

شاید کمتر کتابى در روانشناسى و روانکاوى و اخلاق بتوان پیدا کرد که به وحدت مزبور و مختصات بسیار با اهمیت آن اصرار و تأکید نورزد . حتى اشخاصى مانند فروید که نهایت کوشش را براى بررسى درون انسانى از دیدگاه طبیعى محض انجام داده ‏اند ، وحدت سازمان شخصیت را با سه بعد غریزه و من اجتماعى و من برتر ( من اخلاقى ) مورد تأکید قرار داده و میان آن سه بعد هیچ خط و مرز جدا کننده‏اى را نمى‏بینند . متأسفانه وحدت حقیقت شخصیت انسانى با آنهمه دلائل و شواهد متقن که در تحقیقات محققان و صاحبنظران علوم انسانى اثبات می شود [ آیا براى اثبات وحدت شخصیت انسانى این دلیل کافى نیست که تجزیه شخصیت و چند شخصیتى از بیماریهاى بزرگ روانى محسوب شده ‏اند ؟ ] ، در آن هنگام که یکى از ابعاد انسان براى یک متفکر چشمگیر جلوه میکند ، آگاهانه یا ناآگاهانه انسان را با همان بعد تفسیر و در همان بعد خلاصه می نماید .

هنگامیکه وایتهد در طبیعت بشرى صحبت می کند ، بى ‏اعتنائى دولتمردان و سیاستمداران حرفه‏اى را بالنسبه به قوانین و برنامه‏هاى اصلاح جامعه ،معلول پیچیدگى طبیعت بشرى معرفى می نماید ترجمه عین عبارت این متفکر چنین است : « طبیعت بشرى آنچنان گره خورده است که ارزش آن برنامه که روى کاغذ براى تنظیم اجتماع نوشته می شود ، در نزد مرد حاکم به همان کاغذ باطل شده هم نمی ارزد » [ماجراها و نفوذ ایده‏ها صفحه ۳۱ متن انگلیسى] .

در اینکه سیاست‏ها و مدیریت‏هاى معمولى و حرفه‏اى زندگى اجتماعى بشرى با چنین نقص یا ابهامى روبرو است ، جاى تردید و انکار نیست .

آنچه که میبایست وایتهد مورد توجه قرار بدهد ، این است که :

اولا زندگى اجتماعى بشر دچار نقص و ابهام است یا بعبارت صحیحتر زندگى اجتماعى بشر را داراى نقص و ابهام نموده ‏اند ، نه اینکه اصل طبیعت بشرى پیچیده و گره خورده است .

و ثانیا اگر وایتهد با دید علت یابى به مسئله می نگریست ، شاید به همین نتیجه که ما مطرح کرده‏ایم ، میرسید که سیاستمدار معمولى یا باصطلاح ایشان « حاکم » با این اعتقاد جزمى که شغل من یک حقیقت مستقل و جدا از دیگر ابعاد انسانى است ، دست به کار مى‏ شود و در این کار ، آگاهانه و یا ناآگاهانه به آراء متفکرین و آن نوع روش معمولى دانشگاهى بر مبناى روش تجزیه‏اى ،

سیاست را از اخلاق و مذهب و حقوق و اقتصاد و دیگر ابعاد انسانى جدا میسازد ، تکیه میکند . کاش وایتهد که مردى بسیار با اطلاع است و مخصوصا مطالب فراوانى را از افلاطون مورد پذیرش قرار داده است ، گذارش به این مطلب افلاطون میافتاد که میگوید : « واقعیت آن نیست که برخى از سیاستمداران عامى گمان میکنند که مذهب را میتوانند در استخدام سیاست قرار بدهند ، یا مذهب براى نظم زندگى اجتماعى است »[ السیاسه ارسطو صفحه ۲۱] .

این مسئله بسیار اساسى را که آنمرد در حدود ۲۰۰۰ سال پیش گوشزد مینماید ، که نباید مدیریت اجتماعى را از دیگر ابعاد بشرى جدا کرده و آن ابعاد اصیل را در خدمت حرفه مدیریت قرار داد ، میتوان بزرگترین مسئله حیات اجتماعى انسانها تلقى نمود لذا میتوان گفت : براى آنکه حرفه محض مدیریت « کس » ها را مبدل به « چیز » ها نکند ، حتما و الزاما مدیریت و سیاست را باید در خدمت « کس » ها با ابعاد اصیلى که دارند ، قرار داد . فقط در این فرض است که میتوان گفت : سیاستمدار یا باصطلاح ایشان حاکم مدیریت انسانها را به عهده گرفته است ، نه چیزهاى یک بعدى را . باید گفت :

« مدیریت صحیح عبارت است از اجتماع و هماهنگى حیات و عقل و قلب و انسانهاى جامعه در مقام مدیریت » .

این بود داستان سیاست و حکومت و مدیریت على فرزند ابراهیم خلیل و برادر محمد بن عبد اللّه ( ص ) که می گفت :

اأقنع من نفسى بأن یقال لى أمیر المؤمنین و لا أشارکهم فی مکاره الدّهر و لا أکون أسوه لهم فی جشوبه العیش . ( آیا از موقعیت خود به آن قناعت کنم که به من امیر و حاکم جامعه مؤمنین گفته شود و در ملایمات روزگاران با آنان شرکت نکنم و در خشونت و ناگواریهاى زندگى مورد تبعیت آنان قرار نگیرم ؟ ) .

جدائى بعد سیاسى از انسان هیچ تفاوتى با جدائى بعد تفکر و دریافتهاى اصیل انسانى و آزادى و دیگر شئون انسانى از انسان ندارد .

از آن هنگام که بررسى انسان با اینگونه روش تجزیه‏اى محض رواج پیدا کرده است ، این حقیقت اساسى فراموش شده است که انسانرا حداقل با یک محصول تفاعل عناصر شیمیائى مقایسه کنند که پس از جریان تفاعل بوجود میآید ، و مختصات جدیدى را به وجود میآورد که در تک تک عناصر ترکیب کننده وجود نداشته است .

مخصوصا آنمحصولات شیمیائى که غیر قابل بازگشت به اجزاء عناصر ترکیب کننده خود میباشند . وحدت حیات و وحدت شخصیت آدمى را اگر با یک محصول تفاعل شیمیائى مقایسه کنیم ، هم داراى مختصات جدید است و هم غیر قابل بازگشت به اجزاء و عناصر ترکیب کننده خود . مختصات وحدت حیات و وحدت شخصیت انسانى است که نیروها و استعدادهاى وى را به فعلیت میرساند و آنها را براى سازندگى و سودمند بودن هماهنگ میسازد .

قطعه قطعه‏ هاى بریان شده انسان در کتاب‏ها که اغلب محققان و دانشگاهیان امروزى در سفره علوم انسانى مشغول خوردن آن مى‏باشند

اینجانب این مثال ساده را بارها تکرار کرده‏ام که مثل روش تجزیه‏اى محض در شناخت انسان درست شبیه به این است که یک ماهى زنده را از آب بگیریم و سپس آنرا بیاوریم منزل و بدست کدبانو بدهیم و بگوئیم امروز براى ناهار ماهى بپزید که میخواهیم با چند نفر مهمان عزیز ماهى بخوریم . کدبانو ماهى را از ما میگیرد و آنرا با کارد آشپزخانه قطعه قطعه میکند و در تابه سرخ میکند ، آنگاه مقدارى مواد دیگر مانند ادویه و رب گوجه و آبلیمو هم با آنها مخلوط میکند و سفره را پهن میکند و هر قطعه از ماهى را توى بشقاب جلوى یکنفر میگذارد و میگوید : میهمانان عزیز ، بخورید این ماهى را ،نوش جانتان . حال باید ببینیم ما ماهى میخوریم ؟ نه هرگز زیرا :

۱ در همان لحظاتیکه ماهى را از آب بیرون آورده‏ ایم ، حیات ماهى رهسپار دیار نیستى گشته است این حیوان آن موقع ماهى واقعى بود که در آب شناور بود و اکنون جز مواد جامدى از آن حیوان باقى نمانده است .

۲ این مواد جامد هم همان مواد نیست که چند ساعت یا چند روز ، یا چند ماه پیش از آب در آمده است ، بلکه با گذشت زمان هر چه بیشتر تغییراتى در این مواد جامد بوجود آمده است ، مخصوصا براى اینکه در مقدار زمان طولانى گندیده نشود ، مقدارى عملیات از قبیل در یخچال گذاشتن و در نمک خواباندن و غیر ذلک در مواد بدن ماهى انجام گرفته است ، آنگاه کدبانو قطعات ماهى را در تابه و در گرماى زیاد با روغن سرخ می کند و ادویه و رب هم به آن مواد مخلوط می کند .

۳ خورندگان قطعات ماهى هم به جهت اختلاف وضع مزاجى و عادتى که دارند ، با ذائقه‏هاى مختلف آن قطعات را تناول مى‏کنند و سپس همه آنها مى‏گویند امروز ناهار ماهى خورده ‏ایم حال موضوعاتى که در کتابهاى تجزیه‏اى انسان مطرح است و ما آنها را براى تحقیق در علوم انسانى عنوان کرده و مورد تحقیق قرار میدهیم و فرا میگریم درست شبیه مثالى است که متذکر شدیم .

اکنون به مقدارى از اجزاء یا ابعاد گسیخته از وحدت انسانى را مورد توجه قرار می دهیم :

۱ نخست گفته میشود : انسان موجودى است که در زمانهاى بس طولانى از کوچکترین و بسیطترین جزء حیات حرکت کرده و به مرحله انسان بودن رسیده است . وقتى که می پرسید این همه جهش‏ها و دگرگونیها در مسیر حیات چرا و براى چه بوجود آمده‏اند که انسان را بوجود آورده ‏اند ؟

آخرین پاسخى که به امثال این سؤال خواهید شنید ، این است که ما بروز موجودیت این موجود را که انسان نامیده میشود براى شما توصیف میکنیم و کارى به این نداریم که اصل حیات چیست ؟ و چرا این مسیر را انتخاب کرده است زیرا با فرض اینکه کل سلسله حیوان حقیقتى نیست که با آگاهى و هدفدارى حرکت کند ، تا شما بگوئید : راه تکامل را مى ‏پیماید ؟ و رابطه حیات با کل مجموعه طبیعت و هستى چیست ؟ زیرا بنا به روشى که شما در حیات شناسى پیش گرفته‏ اید .

ما ز آغاز و ز انجام جهان بی خبریم
اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است

۲ این انسان که مورد تحقیق قرار میگیرد چیست ؟ فورا پاسخ داده می شود که تاکنون در حدود ۶۰۰ مختص انسان را شناخته‏ایم و درباره هر یک از آنها تحقیقات بسیار فراوان انجام داده‏ایم ، بسیار خوب ، آیا هر یک از این مختصات را جدا از دیگرى دریافته و آنرا مورد شناخت قرار داده‏اید ؟

حالت‏هاى ترکیبى آنها و محصول آنها چطور ؟ فرض می کنیم حالت‏هاى ترکیبى مختصات و محصولات آنها را هم بدست آورده و شناخته‏ایم ، آن روح یا من یا شخصیت یا خود و هر اصطلاحى که خودتان مناسب می دانید به کار ببریدکجا است و چیست ؟ آیا آن مختصات را چه در حالت فردى و چه در حالت ترکیبى با آن واحد ( روح یا من ) مورد مطالعه قرار داده‏اید ، یا بدون آن واحد ؟

معمولا پاسخ این سؤال چنین است که ما کارى با روح یا من نداریم ما میخواهیم انسان را بشناسیم درست با این پاسخ ما اعتراف میکنیم که ما در سر سفره ماهى میخوریم در صورتیکه ماهى به مجرد اینکه از آب گرفته شده است ، جاندار بودن خود را از دست داده است .

۳ بسیار خوب ، هر یک از این مختصات انسانى را چگونه مورد تحقیق و شناخت قرار میدهیم ؟ پاسخش روشن است ، با اصول پیش ساخته‏اى که فرهنگ خاص ما آنها را پذیرفته است و اگر قدرت تجرید تحقیق و کاوش در واقعیات انسانى از فرهنگ رسوب شده را داشته باشیم ، با هدف گیریهاى خاص و نظریات کلى که ما درباره انسان داریم ، سراغ شناخت قطعات مختص انسان میرویم . این هم عبارت است از پختن قطعات ماهى در تابه که موضع‏گیریهاى خاص من هم در این جریان شناخت ادویه و رب گوجه و آبلیموى آن قطعات سرخ شده می باشد .

عامل تخریبى « جز این نیست » ها در شناخت قطعه قطعه‏ هاى انسان

اگر در شناخت تجزیه‏اى انسان به همان مقدار که در شناخت و ساختن هر یک از اجزاى یک ماشین عمل میشود ، قناعت میشد ، قناعت میشد ، علوم انسانى از ضرر « جز این نیست » ها نجات پیدا میکرد . توضیح این مسئله چنین است که شناخت یک جزء ضرورى یا مفید براى ماشین ، احتیاج به تجربه و پژوهش‏هاى مخصوص به خود دارد که در صورت تکمیل ، آن جزء ساخته میشود و در ماشین مفروض کار خود را در ارتباط با دیگر اجزاء انجام میدهد .

حتى جزء ماشینى که مورد تحقیق و ساخت قرار میگیرد ، به جهت ارتباط با دیگر اجزاء ماشین ، نمیتواند به عنوان یک موجود مستقل و از دیدگاه « جز این نیست » براى مهندس مطرح شود . در صورتیکه انسان به اضافه داشتن اجزاء و استعدادها و امکانات مربوط به یکدیگر ، داراى حقیقتى بنام « من » است که از آغاز تولد در او وجود دارد و این « من » در مدیریت و به فعلیت رساندن و دگرگونى در هر یک از مختصات انسانى ، نقش اساسى دارد .

اگر روزى فرا رسد که بر فرض محال هر یک از مختصات انسانى را از جهان طبیعت بدست بیاوریم باز هم نخواهیم توانست با مونتاژ کردن آنها یک « من » هم براى مدیریت آن مختصات بسازیم و سپس خطاب به هر یک از آنها نموده بگوئیم : تو برو ابن سینا باش ، تو برو فارابى باش ، تو هم معطل نشو و برو ابوریحان بیرونى باش ، تو عادل محض و تو هم ستمکار باش و . . . آنچه که جاى شگفت است ، اینست که بعضى از متفکران از یک طرف شناخت خود را درباره انسان بر مبناى تجزیه قرار داده و یک یا دو بعد انسان را بطور مطلق بعنوان ماهیت او مطرح مى‏کنند و از طرف دیگر از مطلق گرائى‏ها سخت انتقاد مى‏کنند اکنون ببینیم معلومات ما درباره موجودیت انسان از ناحیه کدامین عامل تخریب و مختل میگردد ؟

این عامل تا آنجا که به قلمرو معرفت مربوط میشود ، عبارت است از عامل « جز این نیست » . عامل جز این نیست یعنى :

۱ انسان همان موجود اجتماعى است و جز این نیست ۲ انسان موجودى مطلق‏ گراست و جز این نیست ۳ انسان موجودى است که فقط در مى ‏آورد و میخورد و جز این نیست ۴ انسان موجودى است لذت جو و جز این نیست ۵ انسان همان غریزه جنسى است و جز این نیست ۶ انسان حیوانى است متفکر و جز این نیست ۷ انسان گرگ انسان است و جز این نیست ۸ انسان حیوانى است مکتشف و جز این نیست ۹ انسان حیوانى است که سخن میگوید و جز این نیست ۱۰ انسان حیوانى است که میخندد و میگرید و جز این نیست ۱۱ انسان حیوانى است خودخواه و جز این نیست ۱۲ انسان حیوانى است متافیزیکى و جز این نیست ۱۳ انسان حیوانى است که تاریخ دارد و جز این نیست ۱۴ انسان حیوانى است که با تعهدها و قرار دادها زندگى میکند و جز این نیست ۱۵ انسان حیوانى است که آزادى را میخواهد و جز این نیست ۱۶ انسان حیوانى است که وسائل میسازد و به هدف‏هاى خود میرسد و جز این نیست ۱۷ انسان حیوانى است ناراضى که گاهى عدم رضایت او باعث پیشرفت او میشود و گاهى عدم رضایت او موجب سقوطش میباشد و جز این نیست ۱۸ انسان حیوانى است قدرت پرست و سلطه جو و جز این نیست ۱۹ انسان حیوانى است رقابت کننده و جز این نیست ۲۰ انسان حیوانى است معامله‏گر و جز این نیست البته مقصود از این تعریفات و توصیفات که به عنوان مثال گفتیم ، این نیست که هر متفکر تجزیه‏اى در هر یک از این مختصات که کار کرده است واقعا یک جمله « جز این نیست » را هم به آن تعریفات و توصیفات صریحا اضافه نموده است ، منظور ما این است که معمولا در روش تجزیه‏اى ، مختصى که مورد تحقیق و بحث قرار گرفته است ، به جهت کثرت یا اهمیتى که مسائل پیرامون آن مختص براى محقق نشان داده است ، به جاى تحقیق و بررسى علمى آن مختص ، تعمیمات ناشى از احساسات و یا هدف‏گیرى‏ها را وارد میدان میکند آنگاه آگاهانه یا ناآگاهانه انسان را فقط از دیدگاه همان مختص مى‏ بیند و تفسیر میکند . این است آن روشى که در مبناى « جز این نیست » صورت می گیرد .

آنچه که باعث شگفتى است ، این است که با اینکه محققان تجزیه ‏گرا بهتر از همه میدانند یا باید بدانند که اگر « جز این نیست » هاى گذشتگان واقعیت داشت و مغزهاى بشرى مجبور بودند که به آن « جز این نیست » ها معتقد شوند ،نوبت به محققان بعدى که خود گوینده « جز این نیست » امروزى یکى از آنان است نمی رسید .

باید در این پدیده بیشتر بیاندیشیم که هیچیک از محققان و دانشمندان حاضر نیست « جز این نیست » دیگرى را بشنود ، و متأسفانه با اینحال باز با جمله مزبور بسته شدن فعالیت‏هاى مغزى دیگران را اعلان میکند ما آن موقع میتوانیم معتقد شویم که انسانشناسى ما جریان منطقى خود را سپرى می کند که بررسى مختصات انسانى اگر چه شماره آنها از هزارها بگذرد ، بدون جمله « جز این نیست » جریان پیدا کند .

روش تجزیه‏اى پس از آنکه وحدت شخصیت و وحدت حیات انسانى را مختل ساخت ، مشکلات فراوان و غیر قابل حل منطقى را بدنبال آن بوجود میآورد . از آنجمله :

یک هنگامیکه یک بعد انسانى مورد اهمیت شدید دانشمند قرار گیرد ،مقدارى از معلومات مستند به واقعیت آن بعد ، مثلا قدرت پرستى به خوبى روشن میشود و با منطق تجربه و مشاهده تطبیق میشود ، ولى بدانجهت که دیگر ابعاد انسانى به واسطه اهمیت دادن و متمرکز ساختن همه قواى مغزى و عشقى که شخص محقق به بعد مورد علاقه خود میورزد ، از دیدگاه ناپدید میشود ،ولى از واقعیت محو و نابود نمی گردد . هنگامیکه آن ابعاد قیافه خود را به محقق نشان میدهد و تفسیر و توجیه علمى خود را مطالبه میکند ، مجبور است همه آنها را چه با احساسات و چه بوسیله اصول پیش ساخته و چه باهدفگیرى‏هاىفلسفه ‏اى که براى خود انتخاب نموده است ، به سود همان بعد معشوق خود تفسیر و توجیه نماید ، و موقعى که تشنگان معرفت و دانش درباره انسانها عدم انطباق تفسیر و توجیه مزبور را با واقعیت انسانى در مییابند ، به نوعى یأس و نومیدى کاذب از شناخت انسان گرفتار میشوند . [ البته مسلم است که بروز یأس و نومیدى کاذب در این موارد دو شرط دارد :شرط یکم شهرت شخصیت محقق است که وى را به عنوان انسانشناس براى جامعه یا براى جوامع مطرح نموده است که گاهى جاذبیت سختى بوجود میآورد و مدتهاى طولانى طالبان علم و معرفت را در منطقه جاذبیت خود گرفتار میکند .شرط دوم این است که بررسى کننده تحقیقات دانشمند تک بعدى ، اطلاعات لازم درباره ابعاد انسانى را نداشته باشد .]

اگر محقق مزبور بخواهد بعد زیبائى جوئى و آرمانگرائى معقول و صلح جوئى و عشق و علاقه به معرفت و بینش و کمال گرائى انسانرا مطرح نماید ، حتما خود را مجبور خواهد دید که به هر ترتیبى است آن ابعاد و مختصات را هم با بعد قدرت خواهى تفسیر و توجیه نماید حالا در این میان تکلیف انسانهاى از خود رسته و مهذب و فداکار در راه تحقق بخشیدن به ارزش‏هاى انسانى چه میشود ؟ یا باید بگوید من چیزى درباره اینها نمیدانم و یا باید بگوید : اینگونه شخصیت‏هائى که واقعا آبروى تاریخ بشریتند ، به بیمارستان روانى مراجعه نمایند این اشخاص سطح نگر حتى از این حقیقت روشن هم غفلت میورزند که اگر فداکارى انسانهاى کمال جو و مهذب نبود ، آن آزادى را که باعث شده است تحقیقات خود را درباره بعد قدرت یا غریزه جنسى مثلا آزادانه به نمایش بگذارند امکان پذیر نبود .

دو نتیجه نادرست روش تجزیه‏اى محض و عشق ورزیدن به یک یا چند بعد محدود از انسان ، تنها به قلمرو علم و تحقیق پایان نمى‏یابد ، بلکه به جهت شهرت شخصیت‏هاى علمى که به طور طبیعى منطقه جاذبیت بسیار وسیعى را بوجود میآورد و همچنین به جهت نفعى که به مدیریت‏هاى گوناگون جوامع دارد ، حتى زندگى عینى انسانها را در اجتماع نیز توجیه میکند و دیگر ابعاد انسانى را از کار مى‏اندازد .

جوامع فراوانى که به اصطلاح خود را متمدن نامیده ‏اند ، امروز واقعیت هر پدیده و نهاد انسانى را بر مبناى سود و لذت تفسیر میکنند اگر این سود و لذت را به نحوى تفسیر می کردند که شامل نفع حقیقت گرائى و لذائذ واقع بینى و مالکیت بر شخصیت که اگر به طور منطقى توضیح داده شود و طعم عالی ترین لذت آنرا که عشاق حیات طبیعى حتى در رؤیا هم نمى‏توانند ببینند ، قابل چشیدن بوده باشد ، باز قدم بسیار بزرگ در پیشبرد انسانیت برداشته مى‏شد ، ولى متأسفانه این چهره نسبتا با اهمیت و با ارزش سودجوئى و لذت پرستى ارائه نمى‏ شود و این دو پدیده با همان معناى مبتذل که بر مبناى خود خواهى استوار میگردد ، جو اجتماع را مى‏سازد و آنگه دو مفتکر از راه مى‏رسند و یکى میگوید « انسان تاریخ دارد و نهاد ندارد » دومى هم میگوید : « انسان فقط و فقط ساخته اجتماع است » [ متفکر اولى ژان پل سارتر است که جمله بالا از وى نقل مى‏شود و دومى امیل دورکیم است که درباره انسان هیچ بعدى جز حیات اجتماعى یا جز ساخته اجتماع بودن او را قبول ندارد . ]

نتیجه آن جو سازى و این تقویت به اصطلاح فلسفى ، قرن ما را که گفته میشود : به قدر همه قرون گذشته پیشرفت و گسترش علمى و صنعتى در آن صورت گرفته است ، شایسته نام « قرن بیگانگى انسان از خویشتن » که بیگانگى از همنوعش معلول ضرورى و قطعى آن است مینماید . اینجانب یک نام دیگر با اجازه حماسه سرایان قرن بیستم ، روى این قرن پیشنهاد مى‏کنم که اگر میل داشته باشند آنرا هم بکار ببرند ،این نام عبارت است از « قرن خودستیزى انسان » .

سه به طور فراوان به تجربه رسیده است که هر بعدى از انسان که مورد توجه عمیقتر و گسترده‏تر از حدود منطقى‏اش قرار میگیرد ، رابطه انسان با آن بعد تدریجا به عشق مبدل میگردد ، براى ادامه عشق و به ثمر رسیدن آن دیگر ابعاد انسانى در استخدام آن عشق قرار گرفته بردگى وى را به آن معشوق حتمى می سازد . مسلم است که پس از بروز چنین عشقى امکان طرح « انسان آنچنانکه هست » از بین میرود .

چهار نظریه مهم در طبیعت « انسان آنچنانکه هست » در زمینه ارزشى

نخست این مطلب مهم را در نظر میگیریم که چهار نظریه مهم درباره « طبیعت انسان » از نظر صاحبنظران و متفکران در قلمرو انسان شناسى مطرح شده است :

نظریه یکم

اینست که طبیعت انسان خوب است و موجودى شایسته و با عظمت است . این نظریه دو شاخه فرعى دارد : یکى اینکه انسان تکامل یافته‏ترین موجودات است که در عالم طبیعت شناخته شده است و با بیان ارزشى گفته شده است : « انسان اشرف موجودات است » . و یا « انسان سر فصل تکامل است ، این شاخه باید مورد تأمل جدى قرار گیرد ، زیرا :

اولا ما بنا بر گفته علم گرایان حرفه‏اى از کتاب طبیعت بیش از چند کلمه و سطر نسبى نخوانده ‏ایم و نمی دانیم در طبیعت چه موجوداتى وجود دارند و در طبیعت چه می گذرد .

ثانیا ما نباید پیچیدگى موجودیت انسان و تنوع استعدادها و ابعاد او را با مفهوم بسیار پر ارزش « اشرف موجودات » اشتباه کنیم . پیچیدگى موجودیت انسان و تنوع استعدادها و ابعاد او مسئله ‏اى است و اشرف موجودات بودن او مسئله ایست دیگر .

شاخه دوم همان است که عده‏اى از متفکران معتقدند که میگویند : انسان یک موجود شایسته و با عظمت است ، ولى نمیتوان اثبات کرد که او تکامل یافته‏ ترین موجودات است و نمی توان اثبات کرد که او اشرف موجودات است و این تعبیرات ، محدودیت دانش ما را در جهان هستى نادیده می گیرد ، باضافه اینکه این تکامل یافته‏ترین موجودات و اشرف مخلوقات باستثناى اقلیت اسف انگیز ، چنان در خودخواهى و جهل به خویشتن و لذت پرستى غوطه‏ور است و چنان صفحات تاریخ خود را با اشک و خون رنگین کرده است که حتى در فاصله دو سطر از این کتاب هم جاى خالى دیده نمى‏شود .

این اشرف موجودات حتى میتواند براى خودخواهى‏ها و سوداگرى‏هاى خود ، علم و وجدان خود را منحرف نموده ، با تلقین اینکه حق و ناحق امرى است نسبى ،و ساعت ۸ که از آن عبور کرده غیر از ساعت ۹ است که حالا در آن قرار گرفته است ، همه واقعیات تغییر یافته و هیچ حقیقت ثابتى هم آن متغیرات را تنظیم نمى‏ کند و چون حالا ساعت ۹ است او میتواند بهمه چیز دست بیازد و هر حقیقت و واقعیتى را قابل انعطاف بسود خود بسازد .

این اشرف موجودات قدرت را که بنیاد همه حرکتها و تفاعلات و بطور کلى اساسى‏ترین محرک طبیعت است ، در راه خودخواهى ، میتواند مبدل به عامل تخریب نماید و بالاتر از این در هنگام بدست آوردن قدرت ناتوان‏ترین موجودات بوده باشد

نظریه دوم

درست مقابل نظریه یکم است که با صراحت تمام میگوید :

طبیعت انسانى بسیار بد و خودخواه بوده و در راه اشباع خودخواهى ‏هایش بهر گونه در زندگى و وحشیگرى و پایمال کردن حق و قانون آمادگى کامل دارد . و اگر خلاف طبیعت ، « آنچنانکه هست » خود را ابراز نماید ، مسلما براى سودجویى بیشتر و اشباع کاملتر خود پرستى او مى ‏باشد .

هیچ تردید نیست در اینکه هر دو نظریه در اوج افراط و پستى تفریط است .

افراط نظریه یکم را بطور مختصر متذکر شدیم . اما تفریط نظریه دوم ، کافى است که به سر گذشت پر ماجراى تاریخ دقت بیشترى نمائیم .

با این دقت به این نتیجه خواهیم رسید که در میان انبوه ذغال سنگخود پرستان حیوان صفت انسانهایى واقعا با ارزش و با عظمت مانند رگه‏هاى الماس میدرخشند ، بطورى که حتى آنهنگام که خود ذغال سنگها خواسته ‏اند حیات خود را توجیه کنند ، به همان رگه‏ هاى الماس تکیه کرده ‏اند . بالاتر از این ، همان رگه‏هاى الماس بوده ‏اند که با نیت پاک و هدفگیریهاى عالى انسانى موجب گسترش بعد طبیعى آنان در جهان طبیعت گشته و طرق بهره ‏بردارى از ارتباط انسان با طبیعت را ارائه نموده ‏اند . حقیقت این مطلب را در داستان کوچک زیر می خوانیم :

حسین بن على ( ع ) به آن دشمن خونخوار خود که تشنگى و حرکت در بیابان دمار از روزگارش در آورده بود ، مشک آب را در اختیارش میگذارد آن دشمن خونخوار که براى بریدن رگهاى گردن حسین تازه از بیابان رسیده بود ،دست‏پاچه شده بود و نمیتوانست از شدت اضطراب و تشنگى ، از مشک آب بخورد ، امام حسین ( ع ) میگوید :

آن شترى را که بارش مشک آب است ، بخوابان و یا گلوى مشک را کج کن ، آن دشمن تشنه از شدت اضطراب باز نتوانست آب بیاشامد ،امام حسین ( ع ) برخاست و مشک را طورى گرفت تا او توانست آب را بیاشامد و بعد دستور داد از بقیه مشکها آب بر بدن اسبهاى دشمنان نیز پاشیدند .

ممکن است گفته شود : متفکرانى که از این نظریه دفاع کرده ‏اند ،مردم کوچکى نیستند ، توماس هابس متفکر است و ماکیاولى اندیشیده است ، فردریک نیچه صاحبنظر است و همچنین دیگران ، مخصوصا با در نظر گرفتن این مطلب که انتخاب طبیعى و بقاى اصلح براى زیست بوسیله عده‏اى از متفکران از عالم جانوران به قلمرو انسان هم تعمیم داده شده است در پاسخ این مطلب که به مانور دادن شبیه‏تر از بیان حقیقت است ، دو مسئله مختصر را متذکر میشویم :

مسئله یکم با نظر به تاریخ طولانى معرفت بشرى ، بآسانى میتوان قبولکرد که اشتباهات و خطاهاى بسیار بزرگ از بزرگانى بیادگار مانده است که موجب رکود حقایق فراوانى گشته است . آیا چنانکه در مبحث پیشین گفتیم : خطاى اصالت بردگى در اجتماع ، از ارسطو که بدون تردید از پیشتازان علم و معرفت است ، صادر نشده است ؟ آیا جواز طفره ( انتقال جسم از مکانى بمکان دیگر بدون طى مسافت ) از نظام متکلم مشهور مطرح نشده است ؟ آیا نفى حرکت در عالم طبیعت که در نادرستى و غلط بودن کمتر از مبارزه با خویشتن نیست از زیتون با آن پارادوکس‏هایش اعلام نشده است ؟ آیا فیثاغورث نگفته است حقیقت اشیاء عدد است ؟

آیا بعضى از فلاسفه براى منحصر کردن عناصر در چهار تا ( آب و آتش و خاک و باد ) استدلال عقلى نکرده‏اند ؟ آیا هویگنس براى تفسیر تموج نور ، اتر را بغلط در علم وارد نساخته است ؟ بنابر این ، این مطلب را باید مورد توجه قرار داد : که استناد نظریه در علوم انسانى به شخصیت‏هاى مشهور نباید ما را از نعمت عظماى چون و چرا محروم بسازد .

در این بحث فوق العاده با اهمیت ( آیا انسان طبیعتا خوب است یا بد ) قناعت به اینکه : توماس هابس متفکر است ، ماکیاولى اندیشیده است ،فردریک نیچه صاحبنظر است ، در حقیقت ، کشاندن فکر آدمى به بن بست است .اطلاع و آگاهى از نظرات شخصیت‏ها بلى ، ولى قرار گرفتن کورکورانه در میدان جاذبیت آنان ، نه .

در اینجا سئوالى پیش مى‏آید که شایسته توجه است و آن سئوال مربوط به ارزش استناد به شخصیت‏ها است که چه مقدار و چگونه باید از شخصیت‏ها در میدان معرفت و عمل بهره‏بردارى نمود ؟ عرض می کنم : با نظر به ملاک بحث ما ، شخصیت‏ها بر سه نوع عمده تقسیم میگردند :نوع یکم شخصیتهایى هستند که مبناى کار فکرى و عملى آنان ، حواس و ابزار شناخت و اندیشه و تعقل و هوش است که تفاوتشان با دیگران در قدرت اندیشه و تعقل و بکار بستن منطقى ابزار شناخت است ، هیچ تردیدى نیست در اینکه شخصیت از این نظر سرمایه ایست بس با اهمیت که در هر جامعه موجب پیشرفت مطلوب آن جامعه می باشد .

نوع دوم شخصیت‏هایى هستند که هر دو نوع فعالیت عقلانى و قلبى جامعه را درون خود بجریان انداخته‏اند . اینان بوسیله عقل با استمداد از حواس و دیگر ابزار شناخت ، جهان و انسان « آنچنانکه هست » را تفسیر و بوسیله قلب انسان « آنچنانکه باید » و جهان « آنچنانکه میتواند وسیله رشد انسانها تلقى شود » را در اختیار مردم قرار میدهند .

مسلم است که اینگونه شخصیت‏ها از دیدگاه مقبولیت و آرامش خاطر انسانها در مرحله‏اى والاتر از نوع یکم قرار دارند . وقتى که ما مى‏شنویم فلان شخصیت باضافه اینکه دانشمند است یا هنرمند است ، یا سیاستمدار است ، یا قاضى است ، انسان هم هست ، با اینکه نظر او را در آن قلمروى که متخصص است مى‏پذیریم ، اگر پاسخى قانع کننده براى چون و چراهاى خود هم در پیرامون نظر او دریافت ننمائیم ، گرفتار نگرانى و اضطراب نیستیم ، زیرا اعتقاد به تعهد انسانى شخصیت مفروض ، یک اطمینان و آرامش روحى اصیل در ما بوجود میآورد که با خود میگوئیم : اگر نظر این شخصیت خلاف واقع هم باشد ، چون غرض و مرض روانى ندارد قابل تحمل است ، و ضمنا میدانیم اگر حقیقت کشف شود ، نخستین کسى که خواهد گفت : آن نظریه خطا بود ، خود همین صاحبنظر است .

نوع سوم شخصیت‏هایى بسیار والا هستند که بوسیله روح قدسى ملکوتى انسان و جهان را « آنچنانکه هستند » مى‏شناسند و طرق « انسان آنچنانکه در گذرگاه حیات معقول باشد » را میدانند و این شناخت و دانش را بدون اینکه به نیروها و استعدادهاى مغزى خود نسبت بدهند ، به گیرندگى از مقام اعلاى کمال مطلق که مقام ربوبى است ، مستند میدانند . اینان گروه پیامبران و اوصیاء و اولیاءاند که با درجات مختلف از خودهائى‏ها گذشته و آگاهى و اشراف به جهان و انسان را بدست آورده ‏اند .

اینان گروهى از انسان‏ها هستند که همه شئون حیاتى آنان تجسمى از اصل و قانون میباشد . به همین ملاک هر شخصیتى هر اندازه که بتواند بمقام والاى اشراف به انسان و جهان نائل شود ، مشمول آن جمله است که یکى از صاحبنظران بزرگ میگوید :

« چنان زى که اگر اندیشه تو بیک نتیجه‏اى رسید ، آن نتیجه بتواند بصورت قانون براى انسانها در آید . و اگر کارى انجام دهى ، بتوان از آن کار قضیه‏اى ساخت که بصورت قانون در آید » .

مسلم است که اینگونه شخصیت‏ها هستند که میتوانند خطوط و الگوهاى اصلى « حیات معقول » را تعیین کنند و تطبیق آنها را در دو قلمرو مادى و معنوى بعهده خود انسانها بگذارند . مرتفع شدن چون و چرا در برابر خطوط و الگوهایى که این کاروان حق و حقیقت مطرح میکنند نه بجهت آنست که انسانها لیاقت چون و چرا را ندارند ، بلکه براى آنست که چون و چرا وسیله‏اى است براى دریافت واقعیتها و فرض بر اینست که این کاروان با واقعیات آشنایى مستقیم دارند .

مسئله دوم آنچه که براى یک انسان عاقل و آگاه ضرورت دارد ،توجه و دقت در دلیل مدعایى است که از طرف متفکران ارائه میشود ، نه خود مدعا و نه شخصیت صاحب نظر . ما وقتى که به دلایل مدافعان این نظریه دوم مى‏نگریم ، بیش از توصیف یک جریان ابتدایى و خام نمى‏بینیم ، باین معنى که وقتى انسان را در مجراى طبیعت مى‏نگریم که فقط استعداد صیانت ذات ( حب ذات ) او به فعلیت رسیده و آنرا بدون تفسیر روشن و بدون هماهنگ ساختن آن با نیروها و استعدادهاى دیگرى که موجب تلطیف خود و قرار دادن آن در مسیر کمال میباشد ، رها ساخته ‏اند . این احساس رهایى بوده است که موجب شیوع و رواج لزوم انتخاب طبیعى و بقاى اصلح بمعناى طبیعى محض آن ، از طرف شخصیت‏هاى نامبرده در بنى نوع انسانى گشته است .

به جرأت میتوان گفت : آن ضعف و ناتوانى که نوع انسانى در شناخت و بجا آوردن صیانت ذات که به متورم ساختن خود و پرستش آن نیانجامد ، نشان داده است در هیچ مورد دیده نمیشود . و انسان هنوز باصطلاح بعضى‏ها از غار نشینى بیرون نیامده است . این موجود یا در غار خوابیده و خمیازه می کشد و بى احتیاط دست و پایش را به کرات فضایى دراز میکند [ مقصود از بى‏احتیاطى امکان سوء استفاده نظامى براى آدمکشى از تسلط بر فضا میباشد . ] او هنوز نمیداند و یا میداند و نمیخواهد بخود بقبولاند که « خود » در جریان قانونى خویش بدون اینکه با شکست روبرو شود و یا چیزى از آن حذف گردد می تواند براى پرواز در هر گونه فضاى تکاملى بال و پرى باز کند و حرکت کند لذا باید گفت بدبینانى که از نظریه دوم دفاع جدى مى‏نمایند باید بدانند که بنیادین‏ترین مسئله‏اى که باید آنرا مورد توجه قرار بدهند ، مسئله فوق است که اگر بطور صحیح حل شود ، شکوه و عظمتى فوق وصف در انسان خواهند دید .

این تفریطگرایان میتوانند در مقابل عقل و هوش استخدام شده براى خود طبیعى خام ، حداقل سراغ دل و وجدان آدمى را و لو یکبار ولى دقیق و بیطرفانه بگیرند و ببینند این نیرو یا عامل فعال در درون آدمى که دل و وجدان نامیده شده است ، در تلطیف و تصعید خودخواهیها و سودجوئیها و لذت پرستیهاى بشرى چه کرده است .

هزاران مجلد کتاب ادبى عالى از متفکرانى که در شرایط اقلیمى گوناگون و ادوار مختلف بوجود آورده‏اند در دسترس پژوهندگان قرار گرفته و محور مطالب همه آنها فقط و فقط دو کلمه اساسى و پایدار است که دل و وجدان آدمى است . از طرف دیگر هیچ مکتب اجتماعى و سیاسى و اقتصادى انسانى در طول تاریخ بشرى بوجود نیامده است مگر اینکه اگر از بانیان آنها بپرسید که دلیل و هدف نهایى شما از بوجود آوردن این مکتب‏ها چیست ؟ آنها بدون معطلى پاسخ خواهند گفت :

ما بدلیل وجدان این گام را برمیداریم و هدف ما رسیدن انسانها به حیات خویش است و هیچگونه جاى تردید نیست که این پاسخ تکیه بر دل و وجدان مى‏نماید ، زیرا عقل نظرى جزئى نگر که همواره وابسته به آن خود است که فرماندهى درون را اداره میکند ، پاسخ قانع کننده‏اى به سؤال مزبور ندارد ،بلکه تا آن « خرد » که در درون آدمى است و عقل نظرى جزئى وابسته به آن است ، چه « خود » ى بوده باشد .

نظریه سوم

ما نمیدانیم اصول بنیادین طبیعت بشرى چیست ؟ همین مقدار می دانیم که نمودها و سطوح قابل درک تاریخ بشرى همواره قیافه خود خواهى و لذت پرستى و سودجویى و « من هدف و دیگران وسیله » را نشان مى ‏دهد .

در توضیح این نظریه که از لابلاى بحث و گفتگوهاى مربوطه بر میآید ، میتوان گفت : با توجه به قابلیت انعطاف و سازش با هر گونه هدفگیرى و مسیرى که در تاریخ حیات طبیعى بشرى وجود دارد ، ما نمى‏توانیم اصول و قوانین و تعریفات معینى را براى « انسان آنچنانکه هست » و « انسان آنچنانکه باید » تعیین نموده و بر مبناى آنها طبیعت و اهداف و مسیرهاى حیات او را مانند دیگر علوم مربوط به جهان طبیعت مورد شناخت و بهره‏بردارى قرار بدهیم و آنچه که به خوبى دیده مى‏شود و نمودها و سطوح قابل درک تاریخ نشان مى‏ دهد ، چنانکه گفتیم خودخواهى و لذت پرستى و سودجویى است که بشر همواره خواسته است با حداقل تلاش و صرف انرژى از بالاترین محصولات امور مزبوره استفاده نماید .

به نظر میرسد این نظریه هم مانند نظریه یکم و دوم ، نمى‏تواند تفسیر صحیحى درباره « انسان آنچنانکه هست » براى ما ارائه بدهد . زیرا :

اولا : این یک تجاهل است ادعا کنیم که ما از اصول بنیادین طبیعت چیزى نمیدانیم ، ما در شناخت بشر از ابعاد گوناگونش موموفقیتهاى بسیار چشمگیر بدست آورده ‏ایم . آیا ما در بعد فیزیولوژیک و بیولوژیک بشر حقایق فراوانى بدست نیاورده‏ ایم ؟ آیا ما نمیدانیم که بشر غرائزى دارد و هر یک از آنها مختصاتى دارند ؟ آیا ما هنوز فطرت بشر را نشناخته ‏ایم ؟ آیا معلومات ما درباره اصول روانى بشر اندک است ؟ آیا ما ابعاد اجتماعى بشر را حداقل براى هم زیستى نشناخته‏ایم ؟ مگر اطلاعات و معلومات ما درباره اصول اخلاقى و تهذیب نفس و وارستگى آن کم است ؟ آیا پس از گذشت قرون و اعصار متمادى ما نمى‏دانیم که اصول و قوانین سیاست واقعى جامعه چیست ؟

آیا ما درباره دردهاى بنیان کن بشرى و درمانهاى آن کور و نادانیم ؟ هر کسى که پاسخ این سؤالات را منفى بداند ما هیچ سخنى با او نداریم ، زیرا او یا از انسان بى‏اطلاع است و باید برود اطلاعاتى بدست بیاورد و یا خداى نخواسته مبتلا به بیمارى غرض ورزى است و یا یک فرد نیهلیست است که از قهوه‏خانه پوچ‏گرایان بیرون آمده و راهش را گم کرده و براى مسخره کردن علم و حقیقت سراغ محفل دانش و حقیقت جویان را گرفته است .

ثانیا : اگر مقصود این است که ما نمودها و سطوح ظاهرى پدیده‏ها و استعدادهاى بشرى را مى‏شناسیم ، ولى حقیقت آنها را نمى‏فهمیم ، می گوئیم :بسیار خوب ، ما مگر در شناخت واقعیات جهان خارجى و عینى در اعماق حقایق و واقعیات چنان نفوذ میکنیم که براى همه چون و چراها مى‏توانیم پاسخ حقیقى [ نه پاسخ جدى و تکرار ادعا ] مطرح کنیم ؟

نه هرگز بعنوان مثال :حرکت را در نظر میگیریم ، ما صدها قانون و اصل و مسئله درباره حرکت مى‏دانیم و سرتاسر مسائل علمى ما در طبیعت و صنایع پر از این قوانین و اصول است و در هر موردى بمناسبت آن مورد از دو دیدگاه معرفت و عمل از آنها بهره‏بردارى مینمائیم و ضمنا این مطلب را هم بعنوان اصل اساسى مطرح میکنیم که حرکت در ذات اشیاء است ، بسیار خوب ، با این حال این سؤال براى ما بطور جدى مطرح است که آن حرکت که در ذات اشیاء است ساخته ذهن من است ، یا واقعیت دارد ؟ اگر گفته شود ساخته ذهن من است ، فورا به خطاى خود متوجه مى‏شویم که ترکب جهان واقعى خارجى از عینیت واقعى خارجى و ذهن بشر چگونه امکان پذیر است و اگر گفته شود ، حرکت یک جزء عینى از جهان واقعى خارجى است ، این سؤال پیش مى ‏آید که کدام حرکت ؟حرکت جزئى عینى که قطعا مشخص است یا حرکت کلى ؟ اگر بگوئیم : حرکت جزئى عینى ، تردیدى نیست که هیچ حرکت جزئى عینى و مشخص بنا بر استمرار حرکت و تغییر ذات نمى‏تواند دو لحظه ( حتى یک میلیونیم ثانیه ) در یک حال باشد .

و معلوم است که این حرکت و تغیر معلول حرکت و تغیر ارتباط ذات شى‏ء با پدیده‏هائى است که در مسیر حرکت قرار گرفته‏اند ، بنابر این ، چگونه مى‏تواند حرکت جزیى ذات شى‏ء باشد ،زیرا نه ذاتى ثابت وجود دارد و نه حرکتى معین و مشخص ، و اگر مقصود حرکت کلى باشد ، مسلم است که حرکت کلى جائى جز ذهن بشرى ندارد . بالاتر از این ، ما با اینکه با فعالیت‏ها و پدیده‏هاى مغزى و روانى ارتباط مستقیم داریم [ بر خلاف واقعیات جهان عینى که ارتباط ما با آنها غیر مستقیم و بواسطه حدس و دیگر ابزار مى‏باشد . ] و به اصطلاح ارتباط ما با پدیده‏ها و فعالیت‏هاى روانى یا حضورى است یا شبه حضورى ، با اینحال ،نمى‏توانیم در شناخت آنها براى همه چون و چراهاى آنها پاسخ نهایى داشته باشیم ، ولى باید بپذیریم که ناتوانى ما از پاسخ دادن همه چون و چراها نمیتواند حیات ما را به رکود و سکون بکشاند ، بعنوان مثال : شاید فردى در دنیا وجود نداشته باشد که شب و روز با عدد سر و کارى نداشته باشد خواه بطور فعالیت خام ذهنى و خواه در حد اعلاى تجرید که از بروز قدرت تجرید مغزى بر میآید . با اینحال تاکنون هیچ متفکرى حتى در حد اعلاى نبوغ و تفکر و مطالعات نتوانسته است توضیحى درباره عدد ۲ ، یا ۱۲ ، مثلا که در ذهن پدید مى‏ آید انجام بدهد و آنچه که از عدد داریم لفظ است و نقش بدو نوع ( کتابتى و رقمى ) .

با همه این ناتوانیها در نفوذ به عمق واقعیات ، بشر همچنان مى‏تواند و اگر بخواهد پیش مى ‏رود .اگر چه این مسئله بطور مختصر در مباحث پیشین مطرح شده است ، ولى در این مورد از جنبه دیگر باید مورد توجه عمیقتر قرار گیرد . آیا احساس این ناتوانى‏ها تاکنون توانسته است نوع انسانى را در جهان شناسى از دیدگاه علوم و جهان بینى‏ها باز بدارد ؟ نه ، هرگز . آیا احساس این ناتوانى‏ها توانسته است از نفوذ آدمى در سطوح و ابعاد گوناگون طبیعت و وجود خویشتن جلوگیرى نماید ؟ نه ، هرگز . حتى انسان‏هاى آگاه از کاوش در آن واقعیات هستى که غیر قابل نفوذ مى‏نماید ، هرگز خسته و نومید نگشته و با این اصل که :

این قدر هست که امید وصول
نگذارد که شود شخص ملول

لحظه‏اى فارغ ننشسته‏اند ، اگر هم نتوانسته ‏اند پرده از چهره مطلوب آن واقعیت‏ها بردارند ، با آن کاوشها و کوششها ابعاد و چهره‏هایى دیگر از آن واقعیات را شناخته‏اند و با رسیدن به آن چهره‏ها و ابعاد :

گفت معشوقم تو بودستى نه آن
لیک کار از کار خیزد در جهان

میتوان گفت : این یکى از با عظمت‏ترین نمودهاى حکمت الهى براى تحریک انسانها به تکاپوى پى‏گیر و دائمى است که آنان را با عشق و علاقه به شناخت واقعیات عمیق هستى ، به همه گوشه‏ها و اعماق آن واقعیات رهسپار میسازد که تا شهود و فهم برین آنان را بر انگیزد و با آن شهود و فهم برین به قله اعلاى معرفت صعود نمایند .

اکنون باید این مسئله را تا آنجا که امکانات ما اجازه میدهد ، مطرح کنیم که : ما انسانها مانند آن ماهى که در دریا به این سو و آنسو در حرکت است و در دریا نفس میکشد و توالد میکند و قدرت تشخیص طعم آب دریا را داراست و از عوامل نابود کننده فرار نموده محیطهاى قابل زیستن را براى خود انتخاب مینماید ، تفاوتهاى زیادى داریم : یک تفاوت ما با ماهى دریا در این است که ماهى یا نمى‏ تواند سر از دریا بر آورده و آنرا بشناسد و درباره آن قضاوت کرده و حکم صادر نماید ، ولى آدمى می خواهد و قدرت آنرا نیز دارد که بدون بالاتر رفتن از دریاى طبیعت که در آن شناور است همه طبیعت را دریابد و به آن احاطه پیدا کند و درباره آن قضاوت نموده و حکم صادر کند و هیچ مکتب جهان بینى وجود ندارد که بدون اعتقاد و عمل به چنین خواستن و قدرت در ذهن بشرى بروز کند ، زیرا همه مکتب‏هاى جهان بینى بشرى بدون استثناء ، خود را به کشف و بیان کلیاتى درباره طبیعت و انسان و بلکه همه جهان هستى ملزم مى‏بیند و آنها را بیان می کند .

با اینحال ، این مسئله که مشکلات ناشى از چگونگى و مقدار ارتباط حواس و ابزار و مغز آدمى با واقعیات قابل حل و فصل نهایى نیستند ، مانعى از بدست آوردن معلومات ضرورى و مفید در هر دو قلمرو انسان و جهان نمى‏باشند و با ندانستن اینکه حقیقت عدد چیست ، علوم ریاضى بدون اینکه منتظر کشف حقیقت آن باشند ، کارهاى خود را در بهترین و عالیترین مراحل و قلمروها انجام می دهند .

هرگز فیزیک پیشرفت بسیار گسترده و عمیق خود را بدانجهت که نتوانسته است جرم یا موج بودن ذرات بنیادین را کشف کند ، متوقف نمیسازد . حتى توفان شدیدى که درباره صحت و بطلان قانون علیت و یا قبول صحت آن ،درباره ماهیت این قانون و شرائط آن در مغزهاى متفکرین برخاسته است ،هرگز از ادامه راه خود در علوم انسانى و غیر انسانى منصرف نشده ‏اند و نمى‏توانند منصرف شوند و هکذا دیگر علوم ، چه انسانى و چه غیر انسانى .

از طرف دیگر اعتقاد به اینکه بشر در طول تاریخ خود هر قدمى که برداشته است یا هر اندیشه‏اى که در مغز خود بجریان انداخته است و هر گونه سخنى که گفته است ، بر مبناى خود خواهى و لذت پرستى و سودجویى بوده است ، همان مقدارخلاف واقع است که بگوئیم : بشر در طول تاریخ هر کارى را که انجام داده است ،با انگیزه‏هاى عالى انسانى بوده و خطایى را مرتکب نگشته است .

نظریه چهارم

( همان است که اسلام درباره انسان مطرح کرده است ) میگوید : انسان موجودى است داراى نهادها و استعدادهاى بسیار متنوع و و متکثر و مقدار زیادى از آنها را تاکنون از خود بروز داده و در صحنه هستى حرکت کرده است . انکار چنین موجودیتى از انسان در امتداد تاریخ بدتر از انکار خویشتن است . این جریان مستمر را میتوان در دو بعد اساسى مشاهده نمود :

بعد یکم : به فعلیت رسیدن نهادها و استعدادهاى انسانى که مستند به عوامل جبر زندگى است ، از مبداء و عامل اصلى حرکت ( صیانت و حب ذات ) گرفته ،تا هدفها و مقاصدى را شامل میشود که حیات آدمى را جبرا به خود جلب مى‏ نمایند [ تشبیه حرکات تقدمى انسان را تا تسخیر کرات فضایى بدون در آمدن از زندان خودخواهى به خمیازه کشیدن غارنشین در بحثهاى گذشته متذکر شده ‏ایم ] .

بعد دوم توجه و اشتیاق جدى و مستمر انسان به تعالى و کمال است [ و اگر کسى از این دو کلمه روى گردان شود ، میتواند بگوید : « حیات بهتر » در طول تاریخ که موجب ظهور عظمت‏ها و نمودهاى بسیار با ارزش انسانى گشته و توانسته است حیات آدمى و هدف آنرا براى هشیاران در میان مستان و بیداران در میان به خواب رفتگان تفسیر و توجیه نماید ] . میتوان گفت : شور و اشتیاق و نشاط انسانى این کمال جویان و تعالى طلبان بوده است که توانسته است دو کار بسیار با اهمیت انجام بدهد :

یکم اینکه چنانکه در گذشته اشاره کردیم سهم این تعالى طلبان و کمال جویان حتى در به فعلیت رسیدن نهادها و استعدادهاى انسانى که حیات طبیعى محض او را بطور منطقى تأمین مى‏نماید خیلى بالاتر و اساسى‏تر و با ارزش‏تر از غوطه‏وران در حیات طبیعى محض بوده است که حرکتهاى سازنده خود را فقط در اشباع نهادها و غرایز و استعدادهاى طبیعى خود ، انجام داده ‏اند . با اینکه حتى در این راه به ناگواریها و مصائب سخت از مقاومت غوطه‏وران در حیات طبیعى محض در مقابل خدمات به آنها تحمل کرده ‏اند ،مگر امیر المؤمنین ( ع ) گاهى که ابن ملجم مرادى را میدند ، نمیگفت که :

أرید حیاته و یرید قتلی
عذیرک من خلیلک من مراد

( من حیات او را میخواهم او مرگ مرا . عذرت را از این دوست مرادیت بخواه ) .

کسى که گسترش دامنه علوم و جهانبینى‏ها را تا قرن هیجدهم و نوزدهم معلول جبر حیات طبیعى محض و شئون آن ، بداند ، و عامل کمالجویى و عشق به حقیقت‏یابى را تا دوران مزبور نادیده بگیرد ، بطور قطع این شخص از سرگذشت علوم و انگیزه‏هاى بوجود آورنده آنها اطلاعى ندارد . حتى در قرن نوزدهم و بیستم که صنعت‏ها با ۱۰۰ ها بعد به جریان مى‏افتد ، منحصر کردن انگیزه‏هاى علوم در عوامل سودجوئى و اشباع حیات طبیعى محض ، تهمتى است نابخشودنى که ارتکاب خلاف واقع است .

مخصوصا دانشمندان علوم انسانى بسیار فراوانى در دو قرن بروز کرده و دست به کارهاى معرفتى و علمى انسانى فراوانى زده‏اند ، اما مکتب سازان اجتماعى و بانیان جهان‏بینى‏ها ، معمولا چنین نیست که انگیزه سازنده مکتب اجتماعى و جهان‏بینى آنان سود شخصى و من بازى و من پرستى بوده باشد . اگر چه فرض کنیم همه آنها به خطاهاى بزرگى مرتکب شده باشند .

و بعبارت کلى‏تر و مختصرتر مکتب سازان و بانیان جهان بینى بدون استثناء براى شناساندن انسان و جهان « آنچنانکه هستند » و انسان « آنچنانکه باید و شاید » و جهان چگونه میتواند پاسخگوى ابعاد معرفتى و علمى انسان‏ها باشد ، قیام کرده‏اند ، مگر کسانیکه عاشق یک موضوع شوند و با ضمیمه کردن « جز این نیست » مکتب و جهان بینى خود را محدود نموده و انسانها را از نتایج و محصولات عالى اندیشه‏هایشان محروم بسازند .

دوم اگر عنایت خداوندى بوسیله اینگونه دانشمندان کمال‏جو وتعالى طلب که در حقیقت یک اسمشان هم ترمز کننده درندگیهاى غوطه‏وران در حیات طبیعى محض میباشد ، شامل حال بشر نبود ، کره خاکى ما خالى از سکنه میشد . [ مخصوصا در قرن بیستم که دو جنگ جهانى اول و دوم طعم غوطه‏ور شدن در حیات طبیعى محض را که کشتار در راه تنازع در بقا را قانون اساسى در زندگى میداند ، براى جوامع انسانى نشان داد ] . ارزش کار آن ترمز کنندگان بخوبى روشن میشود .

بهترین دلیل این مسئله اینست که بارو به ضعف گذاشتن فریاد اصلاح طلبان و کمرنگ شدن علوم بنیادین انسانى که اخلاق و مذهب اساسى‏ترین آنهاست ،کره خاکى ما به انبار اسلحه مبدل شده است که اگر چند موج مخرب از چند مغز که عوامل حیات طبیعى محض همه اراده‏ها و اختیارات پنج میلیارد نفوس روى زمین را در اختیار آنان گذاشته است ، سر بکشد ، بنابر آنچه میگویند .

میتوانند چند بار گرد کره خاکى ما را با همه موجودیهایش به هوا بدهند .کار دومى که تعالى طلبان انجام داده‏اند اینست که انسانیت و اصول و ارزشهاى انسانى را از سقوط حتمى ، در زیر پاى غوطه‏وران در حیات طبیعى محض نجات داده‏اند . آیا با عظمت‏تر از این کار چیزى سراغ دارید که کوشش و تلاش آنان بوده است که هر متفکر صاحبنظرى که دست به کار مکتب سازى درباره انسانها شده است ، مبناى کار خود را دفاع از انسان و اصلاح حیات فردى و اجتماعى انسانها معرفى کرده است و هیچیک از آنان انگیزه خود را پول و مقام و شهرت معرفى نکرده است .

این نظریه چهارم واقعیتهایى را که انسان از خود نشان داده است اعم از واقعیتهاى جبرى و اختیارى ، مستند به ضرورتها و امکانات و نهادهاى او میداند که به انگیزگى عوامل درون ذاتى و برون ذاتى به فعلیت میرسند . واقعیتهاى جبرى را به کلى از منطقه ارزش‏ها خارج میدانند زیرا که جایى که عامل جبر واقعیتى را بوجود میآورد ، نه اراده آزادى در کار است و نه انتخاب آزادانه هدفها . اصلا در واقعیات جبرى « من » وجود ندارد که هدفى را با آزادى بگزیند و وسیله و راه را [ اگر چه لذایذ و منافع و حتى ابراز وجود را که از « هستى من » سر چشمه میگیرد ، زیر پا بگذارد ] براى وصول به آن هدف انتخاب نماید .

اگر چنین فرض کنیم که یک انسان از چنان قدرت مغزى و عضلانى برخوردار باشد که بتواند جهانى را در عالیترین نظم و قانون بسازد [ اگر چه فرضى است محال ] ولى نه در بدست آوردن چنین قدرت مغزى و عضلانى اختیار داشته باشد و نه در بهره‏بردارى از آن ، چنین شخص هیچ کار با ارزشى را انجام نداده است ، گو اینکه کار و منافعى را که از آن کار بوجود آورده است ، مقدمات و مبانى بروز ارزشهاى بى‏نهایت از انسان هاى دیگر بوده باشد .

در صورتیکه اگر یک انسان با توجه به معناى انسان شدن ، واقعا از اعماق دل و درونش یک کلمه « اى کاش » بر آورد و در حال خطاب به خویشتن بگوید : « اى کاش انسان میشدم » و یک لحظه حق را اگر چه براى من ناگوار بود مى‏پذیرفتم . آن حالت روانى ناچیز که چنین موج مقدسى را از اعماق دریاى دل بحرکت در آورده و از ذهن خود آگاه بوسیله قالب الفاظ خیلى مختصر ابراز کرده است ، داخل در منطقه ارزش است .

مفهوم انسان در نظریه چهارم با توجه به این دو بعد ( طبیعى و ارزشى ) مطابق‏ترین مفاهیم با واقعیات انسانى است که تاکنون در صحنه معرفت بشرى بروز کرده است . هر یک از این دو بعد مختصات و شئون بسیار فراوانى دارد که در همه قرون و اعصار با اشکال و بیانات گوناگون مطرح شده است .

انسان در این نظریه بدون کمترین روپوش و اصطلاح بافى و تأویل پردازى و تملق درباره انسان و دور از هر گونه افراط و تفریط مطرح میشود . مشاهده عظمت‏ها و ارزش‏هاى فوق طبیعى روح انسانى ، باعث آن نمیشود که پلیدى‏ها و تبهکاریها و درندگیهاى « خود طبیعى » او را نادیده بگیرد ، و بالعکس با مشاهده صفات رذل و پست ناشى از تقدم داشتن « خود طبیعى » عظمت‏ها و ارزشهاى فوق طبیعى روح انسان را نادیده نمیگیرد . پس از این مقدمه میپردازیم به « انسان آنچنانکه هست » و « انسان آنچنانکه باید » از دیدگاه اسلام . تعالى انسان در این دین انسانى با دریافت و شناخت عمیق دو قلمرو از دیدگاه همین دین کشف و روشن میگردد .

آیا طبیعت انسان از دیدگاه اسلام قابل شناخت و تعریف است ؟

کلمه طبیعت ، ذات ، حقیقت ، واقعیت ، ماهیت و امثال این کلمات که بازگو کننده همه ماهیت انسان بوده باشد ، در قرآن و دیگر منابع اصیل اسلامى دیده نمیشود و آن دسته از متفکران و صاحبنظران اسلامى که تمام ماهیت انسان را تعریف کرده‏اند ، یا در صدد تعریف آن بر آمده توصیفاتى را ذکر کرده‏اند ، برداشت‏هائى بوده است که از نظر علمى و یا فلسفى بوده و یا با نظر به آن آیاتى از قرآن و دیگر منابع اسلامى است که بدون ضمیمه کردن « جز این نیست » مطرح نموده است .

به کار نبردن این کلمات به نظر به دلائل زیر از جالبترین و شگفت‏انگیزترین حقایق است که میتواند مؤثرترین عامل تکاپوى علمى و عملى براى ما بوده باشد . ممکن است کسى بگوید که : در زمان نزول آیات قرآنى ، اینگونه کلمات که داراى مفاهیم فلسفى و باردار تجریدى کلى میباشند در فرهنگ ادبى عرب وجود نداشته است تا خداوند متعال به وسیله آنها مقاصد خود را بیان نماید . پاسخ این مسئله روشن است و آن این است که :

اولا نفى استعمال آنگونه کلمات و یا مرادف آنها در صدر اسلام با گسترش بسیار وسیعى که ما در لغت عرب سراغ داریم ، یک نفى منطقى نیست .

ثانیا لغاتى در قرآن به کار رفته است که در جامعه عرب آن روز متداول نبوده است ، ولى با نظر به قرائن کلامى و یا استعداد و زمینه وسیع و قابل افزایش لغت عربى مانعى از بکار رفتن آنها وجود نداشته است .

ثالثا اگر خداوند متعال میخواست تمام طبیعت انسانرا در آیات قرآنى بیان فرماید ، با کلمات حصر این کار را انجام میداد و میفرمود :

مثلا « أِنَّمَا الأِنْسانُ حَیوانٌ ناطق فَحَسْبُ » ( جز این نیست که انسان فقط حیوان ناطق است ) یا میفرمود : « لیسَ الإنْسانُ أِلاَّ حَیْواناً أِجْتِماعِیّا » ( نیست انسان مگر حیوان اجتماعى ) مخصوصا با نظر به اینکه قرآن اصول بنیادین بایستگى‏هاى حقوقى و شایستگى‏هاى اخلاقى و دیگر وظائف انسانى را مطرح کرده است ، و از دید منطق معمولى : بیان تمام طبیعت انسان « آنچنانکه هست » لازم به نظر میرسد . اما دلائل این مدعا که عدم معرفى تمام طبیعت و تمام ذات و تمام حقیقت انسان در قرآن ، از جالبترین و شگفت انگیزترین حقایق است به این قرار است :

۱ در مفهوم طبیعت و ذات و حقیقت مانند ماهیت ، نوعى ثبات قانونى غیر قابل تغییر و زوال که مستند به خود آن است ، در اذهان معمولى و حتى گروهى از متفکران نیز تضمین شده است . و این برداشت که وقتى گفته میشود :

فلان متفکر طرز تفکر طبیعى دارد ، یعنى همه قوانین و مبادى کائنات را از طبیعت آنها میجوید ، شاهد گویاى این مطلب است که تعریف انسان با اینگونه اصطلاحات فلسفى و عمومى که « طبیعت یا ذات انسان چنین و چنان است » به اضافه اینکه نظام موجودیت انسانى را مى‏بندد و یا چنین تلقین میکند که انسان همین است که من تعریف میکنم ، ارتباط انسان را از خالق مطلق که خداست قطع میکند ، در صورتیکه خداوند در قرآن مجید ارتباط دائمى خود را از ربوبیت [ در قرآن مجید در حدود ۱۰۰۰ بار کلمه رب به کار رفته است] کل گرفته تا خلقت مستمر نطفه ‏ها تذکر می دهد [ أَفَرَأَیْتُمْ ما تُمْنُون . أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُون ( آیا آن منى را که انزال میکنید دیده‏اید آیا شما آن را میآفرینید یا مائیم که آنرا خلق میکنیم ) الواقعه آیه ۵۹] . دلیل روشن این ارتباطات ، حرکت دائمى است که در دستگاه هستى به شدت حکمفرماست .

۲ در هنگام تجزیه و تحلیل‏هاى نهائى موجودات که انسان هم جزئى از آنهاست ، به مطلق عینى ثابتى که طبیعت یا ذات یا حقیقت نامیده میشود ،مانند هیولاى مطلق ، حرکت مطلق ، رابطه مطلق ، صورت مطلق ، قانون مطلق ،ماده مطلق نمیرسیم ، که علت ثبات و خود آفرینى و خودگردانى بوده باشند ،زیرا موجودیت طبیعى آدمى هم مانند دیگر موجودات ، داراى اجزائى است عینى که مشخص و معین مى‏باشند ، مگر « من » « روان » و « شخصیت » یا « خود » و « روح » و دیگر استعدادها و فعالیتها و پدیده‏هاى روانى که نمود فیزیکى ندارند که مانند یک موجود فیزیکى تشخص داشته باشند .

۳ اگر انسان داراى ماهیت و طبیعتى قابل تعریف معین بود ، این همه اختلاف نظر شدید که محققان و صاحب نظران درباره این موجود ابراز داشته‏اند ،بوجود نمیامد . میتوان گفت به شماره مختصات انسانى میتوان تعریفى درباره انسان بیان نمود ، بلکه بالاتر از این میتوان گفت : شاید دو متفکر ژرف‏نگر پیدا نشود که با نظر به همه ابعاد انسانى و همه شرائط ذهنى آنان تعریف واحدى براى انسان انتخاب کنند و مبانى تعریف آنان نیز متحد بوده باشد و همه سئوالات مربوط به تعریف مفروض را پاسخ واحد یا مشابه بدهند .

۴ دخالت فرهنگ‏هاى متنوع جوامع و در دورانهاى مختلف در تعریف و توصیف کامل طبیعت انسان .

۵ اختلاف بسیار دامنه‏دار در عقاید مربوط به بایستگى‏هاى حقوقى و تکالیف لازم و شایستگى‏هاى اخلاقى انسان که مسلما کاشف از تعریفات و توصیف‏هاى گوناگون درباره انسان میباشد .

۶ شاید بزرگترین نکته سازنده‏اى که خداوند متعال در بکار نبردن کلمه « طبیعت » و دیگر الفاظى که بیان کننده همه ذات و مختصات انسان بوده باشد ،اراده فرموده است ، نامحدود بودن استعدادها و امکانات موجودیت انسانى است که به کار بردن آن کلمات و تعریف و توصیف مفاهیم آنها ، بستن و محدودنمودن آن استعدادها و امکانات میباشد که به اضافه خلاف واقع بودن آن ،سدى بزرگ پیش پاى تکاپوگران علم و معرفت میگشت .

البته این دلیل ششم درباره دیگر موجودات عالم نیز صدق میکند . یعنى بدانجهت که سطوح و ابعاد دیگر موجودات عالم نیز مخصوصا با نظر به باز بودن نظام ( سیستم ) آنها رو به ماوراى طبیعت نامحدود و غیر متعین است ، لذا در هیچیک از منابع اسلامى تعریف به اصطلاح منطقى درباره آنها وارد نشده است ، بلکه توصیفات در مختصات موقت و پایدار نسبى و پدیده‏ها و نتایج موجودات مطالبى مطرح شده است . [ پوشیده نیست که نه فلسفه‏هاى گذشتگان ادعاى معرفت با حد تام منطقى را درباره موجودات نموده‏اند و نه فلسفه‏هاى دورانهاى متاخر . نهایت امر این است که بعضى از فلاسفه و انسان شناسان در هر دو دوران بجهت داشتن تقواى علمى و وجدان اخلاق انسانى در قلمرو معرفت به ناتوانى از وصول به حد تام منطقى که با شناخت فصل حقیقى اشیاء امکان پذیر است ، اعتراف میکنند ، گروه دیگر با اینکه از توصیف با فصول رسمى اشیاء تجاوز نمیکنند ، اعتراف صریح نمى‏نمایند ] آیا شما میتوانید براى موجودى بنام انسان تعریفى کامل پیدا کنید ، در حالیکه انسانى پیدا میشود که میگوید : ایکاش روزى فرا نرسد که من در زندگانى ام با ۴ ۲ ۲ رویارو شوم و ببینم که جزء از کل کوچکتر است .

دیگرى میگوید : خدایا من در عمرم پدیده‏اى و لحظه‏اى را نبینم که با امثال آن قوانین قابل تفسیر نباشد . بالاتر از این حتى یک انسان را مى‏بینیم که عاشق دلباخته اصول و قوانین است ، روز دیگر میگوید آیا وقت آن نرسیده که با یک لگد همه آن قوانین را بدور بیندازم و فقط با عامل ( میخواهم شخصى ) حیات خود را ادامه بدهم

گهى بر طارم اعلا نشینم
گهى هم پشت پاى خود نبینم

سعدى اصلا مسئله « گاهى و گاه دیگر » نیست ، بلکه

اى برادر عقل یکدم با خود آر
دمبدم در تو خزان است و بهار

مولوى

فاصله دو موقعیت روانى را که در بیت زیر از حافظ است دقت نمائید :

من که ملول گشتمى از نفس فرشتگان
قال و مقال عالمى میکشم از براى تو

سنائى

شاعر معمولى کجا و حکیم سنائى غزنوى شدن پس از شنیدن جمله ضربه زننده مجذوب لایه خوار کجا ؟

فاصله ما بین :

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
زهر چه رنگ تعلق بگیرد آزاد است

که واقعا در انسانهاى رشد یافته دیده میشود کجا ، و اسیران به زنجیر کشیده شده « خور و خواب و خشم و شهوت و مقام و ثروت » کجا ؟ آیا با این تنوع تضاد آمیز انسانها ، میتوان این موجود را مورد تعریف کامل منطقى قرار داد که هیچگونه ابهامى در آن وجود نداشته باشد ؟ کدامین تعریف را براى انسان پیدا خواهید کرد که پدیده لجاجت او را در برابر روشنترین حقایق توجیه کند و تفسیر نماید و از طرفى حقیقت جوئى بعضى از همین انسانها را که حتى حاضر است در راه پیدا کردن حقیقت به حیات خود پایان ببخشد ،چگونه این حالت روانى بسیار مقدس را با آن وقیح‏ترین حالات روحى در یک ذات یا ماهیت جمع کرده و آنرا به دو حالت فوق تفسیر و تحلیل نمائید ؟

سه آیه در قرآن مجید مؤید این دلیل ششم است :

آیه یکم : ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [ المؤمنون آیه ۱۴] ( سپس انسان را خلقت دیگرى ایجاد نمودیم ) یعنى پس از تکامل جنینى از حالت نطفه بودن تا روئیدن گوشت بر روى استخوانهایش ، حقیقت دیگرى در انسان ایجاد می گردد . این حقیقت عبارت است از روح و عوامل درک و معرفت و استعداد آزادى و صدها مختصات دیگر که مخصوص موجودیت انسانى انسان است .

آیه دوم : وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روُحى [ الحجر آیه ۲۹] ( و از روح خود در او دمیدم ) البته میدانیم که مقصود از روح من ، جزئى از روح خداوندى نیست ،زیرا اصلا خداوند روح بمعنائى که در انسانها به وجود آورده است ندارد ،او خالق ارواح و اجساد و اجسام است . او ما فوق روح و همه کائنات است بلکه منظور بیان ارزش و اهمیت این حقیقت است که روح نامیده می شود .و خداوند آنرا به خود نسبت می دهد بجهت عظمت و ارزش والاى آن است که از عالم « امر » مافوق عالم خلق است .

آیه سوم : وَ یَسْئَلونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبّى وَ ما أُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ أِلاَّ قَلیلاً [ الاسراء آیه ۸۵] ( از تو درباره روح مى‏پرسند ، بگو به آنان : روح از عالم امر پروردگار من است و از علم مگر اندکى به شما داده نشده است ) بعضى از روایات میگویند : در این آیه روحى که مورد سؤال قرار گرفته است ، فرشته بزرگ است ، اگر این روایت صحیح باشد ، دو آیه یکم و دوم مورد استدلال ما خواهد بود . ضمنا این بیت منسوب به امیر المؤمنین ( ع ) را در نظر بگیریم که میفرماید :

أ تزعم أنّک جرم صغیر
و فیک انطوى العالم الأکبر

( آیا گمان میبرى تو همین جثه کوچک هستى ، در حالیکه جهان بزرگترى در درون تو پیچیده است ) سه آیه فوق و بیت مزبور موجودیت درونى و روحى انسانرا بالاتر از تعین‏ها و محدودیت‏هائى معرفى میکند که در تعریفات علمى منطقى ضرورت دارد . بنابر این ، نه میتوان استعدادها و امکانات و نهادهاى انسانى و مختصات آنها را محدود به نمودها و فعالیتهائى نمود که در حیات طبیعى فردى و اجتماعى خود بروز میدهد و نه میتوان نظام ( سیستم ) علوم انسانى را بسته و با « جز این نیست‏ها » از پیشرفت شناخت‏ها و معارف متنوع و مستمر درباره انسان جلوگیرى کرد .

یک توضیح بسیار عالى در مطلبى که بیان کردیم ، در بیت امیر المؤمنین ( ع ) وجود دارد که بدینقرار است . ما میدانیم که اگر چه سیستم و نظم جهانى که ما در آن زندگى میکنیم ، براى ما بسته مینماید ، ولى با نظر به مافوق جهان که مبادى و حرکات موجوده در جهان مستند بر آنست ، باز و نامحدود است .

در نتیجه انسانى که جهانى بزرگتر در درونش مانند یک نهاد بهم پیچیده تعبیه شده است ، داراى ابعاد نامحدود در یک سیستم باز است .

عالم چون آب جوست بسته نماید و لیک
مى‏رود و مى‏رسد نو نو این از کجاست

نو ز کجا مى‏رسد کهنه کجا مى‏رود
گرنه وراى نظر عالم بى منتهاست

شرح وترجمه نهج البلاغه علامه محمدتقی جعفری  جلد۱۲

بازدیدها: ۱۴

حتما ببینید

خطبه ها خطبه شماره ۸۲ (ترجمه و شرح فلسفی علامه محمد تقی جعفری)

۸۲ و من کلام له علیه السلام متن خطبه هشتاد و دوم فی ذم صفه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code