خانه / 20-40 خطبه شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۴۰ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۴۰ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۴۰ صبحی صالح

۴۰- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) فی الخوارج لما سمع قولهم «لا حکم إلا لله»

قَالَ ( علیه ‏السلام  )کَلِمَهُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ

نَعَمْ إِنَّهُ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ

وَ لَکِنَّ هَؤُلَاءِ یَقُولُونَ لَا إِمْرَهَ إِلَّا لِلَّهِ

وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ

یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ

وَ یَسْتَمْتِعُ فِیهَا الْکَافِرُ

وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ فِیهَا الْأَجَلَ

وَ یُجْمَعُ بِهِ الْفَیْ‏ءُ

وَ یُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ

وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ

وَ یُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ الْقَوِیِّ

حَتَّى یَسْتَرِیحَ بَرٌّ

وَ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ

وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى أَنَّهُ ( علیه‏ السلام  )لَمَّا سَمِعَ تَحْکِیمَهُمْ قَالَ حُکْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِیکُمْ

وَ قَالَ أَمَّا الْإِمْرَهُ الْبَرَّهُ فَیَعْمَلُ فِیهَا التَّقِیُّ

وَ أَمَّا الْإِمْرَهُ الْفَاجِرَهُ فَیَتَمَتَّعُ فِیهَا الشَّقِیُّ

إِلَى أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ

وَ تُدْرِکَهُ مَنِیَّتُهُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۴  

و من کلام له علیه السّلام فی الخوارجو هو الاربعون من المختار فی باب الخطب

لمّا سمع قولهم لا حکم إلّا للّه قال علیه السّلام: کلمه حقّ یراد بها الباطل‏ نعم إنّه لا حکم إلّا للّه و لکن هؤلاء یقولون: لا إمره و إنّه لا بدّ للنّاس من أمیر برّ أو فاجر، یعمل فی إمرته المؤمن، و یستمتع فیها الکافر، و یبلّغ اللّه فیها الأجل، و یجمع به الفی‏ء، و یقاتل به العدوّ، و تأمن به السّبل، و یؤخذ به للضّعیف من القویّ حتّى یستریح برّ، و یستراح من فاجر. و فی روایه أخرى أنّه لمّا سمع تحکیمهم قال: حکم اللّه أنتظر فیکم، و قال علیه السّلام: أمّا الامره البرّه فیعمل فیها التّقیّ، و أمّا الامره الفاجره فیتمتّع فیها الشّقیّ، إلى أن تنقطع مدّته و تدرکه منیّته.

اللغه

(نعم) بفتحتین حرف جواب لتصدیق المخبر إذا وقعت بعد الخبر و (الامره) بالکسر الولایه اسم مصدر من امر علینا مثلثه اذا ولى و (البرّ) بفتح الباء کالبارّ الکثیر البرّ و الجمع أبرار و (الفى‏ء) الغنیمه و لفظ (التّحکیم) فی قول الرّضى (ره) من المصادر المولّده من قولهم لا حکم إلّا للّه مثل التسبیح و التهلیل من قول سبحان اللّه و لا إله إلّا اللّه.

الاعراب

لکن مخففّه من الثقیله و هی حرف ابتداء غیر عامله لدخولها على الجملتین و معناها الاستدراک و فسّر بأن ینسب لما بعدها حکما مخالفا لما قبلها، و لذلک لا بدّ أن یتقدّمها کلام مناقض لما بعدها، نحو ما هذا ساکنا و لکن متحرّک، أو ضدّ له نحو ما هذا أبیض و لکن أسود، قیل أو خلاف نحو ما زید قائما و لکن شارب، و قیل لا یجوز ذلک و کلامه علیه السّلام دلیل على الجواز.

و جمله و أنّه لا بدّ للنّاس اه حالیّه، و الضّمیر فی أنّه للشّأن: و جمله یعمل فی امرته کالتّالیه لها مجروره المحلّ على الوصفیّه، و قوله حتّی یستریح کلمه حتّى إمّا بمعنى إلى على حدّ قوله سبحانه: حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسى‏ أو بمعنی کی التعلیلیّه على حدّ قوله: وَ لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتَّى یَرُدُّوکُمْ و قوله: هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلى‏ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى یَنْفَضُّوا.

المعنى

قد مضى فی شرح الخطبه السادسه و الثّلاثین کیفیّه قتال الخوارج، و مرّ هناک أنّهم اتّخذوا قول لا حکم إلّا للّه شعارا لهم و أنّه علیه السّلام لمّا دخل الکوفه جاء الیه زرعه بن البرج الطائی و حرقوص بن زهیر التّمیمی ذو الثّدیه فقال: لا حکم إلا للّه و مرّ أیضا أنّه خرج یخطب النّاس فصاحوا به من جوانب المسجد لا حکم إلّا للّه و صاح به رجل: وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فقال علیه السّلام: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ و لما سمع قولهم لا حکم إلّا للّه قال علیه السّلام إنّها (کلمه حقّ یراد بها الباطل) أمّا انّها کلمه حقّ فلکونها مطابقه لنفس الأمر إذ هو سبحانه أحکم الحاکمین لارادّ لحکمه و لا دافع لقضائه کما قال تعالى: إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفاصِلِینَ.

یعنى أنّه إذا أراد شیئا لا بدّ من وقوعه و یحتمل أن یکون الحکم لحقیّتها نظرا إلى کون‏ جمیع الأحکام مستندا إلیه سبحانه بملاحظه أنّه سبحانه جاعلها و شارعها کما قال: لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَهً وَ مِنْهاجاً.

و لأجل مطابقتها لنفس الأمر صدّقهم بقوله (نعم لا حکم إلّا للّه) و أما أنّهم أرادوا بها الباطل فلأنّ مقصودهم بذلک إنّما کان إبطال جعل الحکمین و إنکار صحّه تفویض الأمر إلیهما بزعم أنّ الأحکام کلّها للّه سبحانه، و هو الحاکم لا غیر، فلا یجوز لأحد الحکم فی شی‏ء من الأشیاء إلّا بنصّ به فی القرآن، فلا یصح التّحکیم و إناطه الأمر برأى الحکمین، لعدم ورود نصّ فیه بصحّته، و هو معنى قولهم بعد ما سمعوا صحیفه الصّلح فی صفّین على ما مرّ: الحکم للّه یا علىّ لا لک فلا نرضى بأن یحکم الرّجال فی دین اللّه، و قولهم لابن عبّاس لما احتجّ معهم بأمره: و الرّابعه أنّه حکم الرجال فی دین اللّه و لم یکن ذلک إلیه.

و وجه بطلان ذلک أوّلا أنّ کون الأحکام للّه لا یستلزم کون جمیع الأحکام منصوصا به فی القرآن إذربّ حکم مستنبط من السنه و من سایر الأدلّه الشرعیه، و هو لا یخرج بذلک عن کونه حکم اللّه و ثانیا منع عدم ورود النصّ بالتحکیم فی القرآن و قد امر بالتّحکیم فی شقاق بین الرّجل و امرئته فقال سبحانه: فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها و حکم الرّجال فی طایر فقال: وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ فدماء المسلمین أعظم من دم طایر، و الشّقاق بینهم أشدّ من الشقاق بین الرّجل و المرأه.

و ثالثا أنّ مقتضى نفیهم الحکم لغیر اللّه هو نفى الاماره للملازمه التی بینهما کما أشار إلیه بقوله (و لکن هؤلاء یقولون لا امره) إلّا أنّ التّالى باطل فالمقدّم مثله بیان الملازمه أنّ الأمیر لا بدّ أن یکون حاکما و ناظرا إلى وجوه المصلحه فاذا لم یجر له حکم و لم ینفذ له امر و لم یمض له رأى فلا یکون له اماره البته (و) أمّا بطلان التّالى فلأنّه (لا بدّ للنّاس من أمیر برّ أو فاجر) و ذلک لأنّ النوع‏ الانسانی بمقتضى النّفس الأمّاره المودعه فیه مایل إلى الشّرور و المفاسد، فلا بدّ فی بقاء نظامهم و انتظام أمر معاشهم و معادهم من مانع یمنعه من ظلمه، و رادع یردعه عن شرّه.

و العلّه المانعه عند الاستقراء مرجعها إلى أحد أمور أربعه إمّا عقل زاجر أو دین حاجز أو عجز مانع أو سلطان رادع، و السّلطان القاهر أبلغها نفعا لأنّ العقل و الدّین ربّما کانا مغلوبین بدواعی الهوى فیکون رهبه السّلطان أقوى ردعا و أعمّ نفعا و إن کان جائرا و لهذا اشتهر أنّ ما نزع السّلطان أکثر ممّا نزع القرآن، و ما یلتئم بالسّنان لا ینتظم بالبرهان.

و کفاک شاهدا ما یشاهد من استیلاء الفتن و الابتلاء بالمحن بمجرّد هلاک من یقوم باماره الحوزه و رعایه البیضه و إن لم یکن على ما ینبغی من الصّلاح و السّداد، و لم یخل من شائبه شرّ و فساد و لهذا لا ینتظم أمر أدنى اجتماع کرفقه طریق بدون رئیس یصدرون عن رأیه و مقتضى أمره و نهیه.

بل ربّما یجرى مثل هذا فیما بین الحیوانات العجم کالنّحل لها یعسوب یقوم مقام الرئیس ینتظم أمرها ما دام فیها، فاذا هلک انتشر الأفراد انتشار الجراد و شاع فیما بینها الهلاک و الفساد.

و بالجمله فقد تلخّص ممّا ذکرنا أنّ وجود السّلطان و إن کان جائرا خیر من عدمه المستلزم لوجود الفتنه و وقوع الهرج و المرج بین الخلق إذ کان بوجوده صلاح بعض الامور، على أنّه و ان کان لا خیر فیه أیضا من جهه جایریّته إلّا أنّ هیبته و وجوده بین الخلق ممّا یوجب الانزجار عن إثاره الفتن و یکون ذلک خیرا وقع فی الوجود بوجوده لا یحصل مع عدمه، فوجوده مطلقا واجب.

و هذا معنى قوله و لا بدّ للنّاس من أمیر برّ أو فاجر و قوله (یعمل فی امرته المؤمن) روی فی شرح المعتزلی عن بعض شارحی کلامه علیه السّلام أنّ النّظر فیه إلى أماره الفاجر و هکذا الألفاظ التی بعد ذلک کلّها راجعه إلیها و أنّ المقصود بذلک أنّ أماره الفاجر لیست بمانعه للمؤمن من العمل لأنّه یمکنه أن یصلّی و یصوم و یتصدّق‏ و إن کان الأمیر فاجرا فی نفسه«» و بقوله (و یستمتع فیها الکافر) أنّه یتمتّع بمدّته کما قال سبحانه للکافرین: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَى النَّارِ.

و قال الشّارح البحرانی: الضّمیر فی امرته راجع إلى الأمیر، و لمّا کان لفظ الأمیر محتملا للبرّ و الفاجر کان المراد بالامره التی یعمل فیها المؤمن امره الأمیر من حیث هو برّ و بالتی یستمتع فیها الکافر امرته من حیث هو فاجر قال: و هذا أولى من قول بعض الشّارحین إنّ الضّمیر یعود إلى الفاجر فانّ إمره الفاجر لیست مظنه تمکن المؤمن من عمله.

و المراد بعمل المؤمن فی امره البرّ عمله على وفق أو امر اللّه و نواهیه إذ ذلک وقت تمکنه منه و المراد باستمتاع الکافر فی إمره الفاجر انهماکه فی اللذات الحاضره التی یخالف فیها أوامر اللّه و نواهیه و ذلک وقت تمکّنه من مخالفه الدّین.

أقول و یؤیّد هذا الوجه الرّوایه الاخرى الآتیه، و یمکن أن یکون المعنى أنّه لا بدّ من انتظام امور المعاش من أمیر برّ أو فاجر لیعمل المؤمن بما یستوجب به جنّات النعیم، و یتمتّع فیها الکافر لیکون حجّه علیه (و یبلغ اللّه فیها الاجل) أى فی أماره الأمیر برّا کان أو فاجرا و فایده هذه الکلمه تذکیر العصاه ببلوغ الأجل و تخویفهم به (و یجمع به) أى بالأمیر مطلقا (الفی‏ء و یقاتل ب) وجود (ه العدوّ و تأمن ب) سطوت) ه السّبل و یؤخذ ب) عد ل (ه) الحقّ (للضّعیف من القویّ) و هذه الامور کلّها ممکنه الحصول فی أماره الفاجر کحصولها فی أماره البرّ.

ألا ترى أنّ امراء بنی امیّه مع کونهم فسّاقا کان الفی‏ء یجمع بهم و البلاد تفتح فی أیامهم، و الثغور الاسلامیه محروسه و السّبل آمنه، و القویّ مأخوذ بالضّعیف، و لم یضرّ جورهم شیئا فی تلک الامور.

و قوله (حتّى یستریح برّ و یستراح من فاجر) یعنى أنّ هذه الامور لا تزال‏ تحصل بوجود الامیر برّا کان أو فاجرا إلى أن یستریح البرّ من الامراء أو مطلق النّاس و یستریح النّاس من الأمیر الفاجر أو مطلق الفاجر بالموت أو العزل، و فیهما راحه للبرّ لأنّ الآخره خیر من الاولى و لا یجری الامور غالبا على مراده و لا یستلذّ کالفاجر بالانهماک فی الشّهوات، و راحه للناس من الفاجر لخلاصهم من جوره و إن انتظم به نظام الکلّ فی المعاش.

و على کون حتّى مرادفه کی التّعلیلیه فالمعنى أنّ غایه صدور هذه الامور أن یستریح البرّ من النّاس فی دوله البرّ من الامراء، و یستریح الناس مطلقا من بغى الفجار و من الشرور و المکاره فی دوله الأمیر مطلقا، و لا ینافی ذلک اصابه المکروه من فاجر احیانا هذا.

و قال السّید ره (و فى روایه اخرى انّه) علیه السّلام (لما سمع تحکیمهم قال حکم اللّه انتظر فیکم) اى جریان القضاء بقتلهم و حلول وقت القتل و قد مرّت هذه الرّوایه فی شرح الخطبه الخامسه و الثلاثین عن ابن و یزیل فی کتاب صفّین و لا حاجه إلى الاعاده.

و قال (أما الامره البرّه فیعمل فیها التّقیّ) و یقوم بمقتضا تقواه (و أما الامره الفاجره فیتمتّع فیها الشّقىّ) بمقتضى شقاوته (إلى أن تنقطع مدّته) ای مدّه دولته أو حیاته (و تدرکه منیته)

تنبیه

قال الشّارح المعتزلی فی شرح المقام: إنّ هذا الکلام نصّ صریح منه علیه السّلام بانّ الامامه واجبه، فأمّا طریق وجوب الامامه ماهی فانّ مشایخنا البصریّین یقولون طریق وجوبها الشّرع و لیس فی العقل ما یدلّ على وجوبها، و قال البغدادیّون و أبو عثمان الجاحظ من البصریّین و شیخنا أبو الحسین إنّ العقل یدلّ على وجوب الرّیاسه و هو قول الامامیّه إلّا أنّ الوجه الذی یوجب أصحابنا الرّیاسه غیر الوجه الذّی توجب الامامیّه منه الرّیاسه.

و ذاک إنّ أصحابنا یوجبون الرّیاسه على المکلّفین من حیث کان فی الریاسه مصالح دنیویّه و دفع مضار دنیویّه، و الامامیّه یوجبون الرّیاسه على اللّه من حیث کان فی الرّیاسه لطفا به و بعدا للمکلّفین عن مواقعه القبایح العقلیّه، و الظاهر من کلام أمیر المؤمنین یطابق ما یقوله أصحابنا ألا تراه کیف علّل قوله: لا بدّ للنّاس من أمیر فقال فی تعلیله یجمع بها الفی‏ء و یقاتل بها العدوّ و یؤمن به السّبل و یؤخذ الضّعیف من القوی، و هذه کلّها مصالح الدّنیا انتهى.

أقول: و أنت خبیر بما فیه، لأنّ کلامه علیه السّلام نصّ صریح فی وجوب الاماره، و الاماره غیر الامامه، لامکان حصولها من البرّ و الفاجر کما هو صریح کلامه بل من الکافر أیضا، بخلاف الامامه فانّها نیابه عن الرّسول و الغرض العمده فیها هو مصلحه الدّین و اللّطف فی حقّ المکلّفین کما أنّ المقصود من بعث النّبیّ أیضا کان ذلک، فلا یمکن حصولها من الفاجر و إن کان یترتّب علیها مصلحه دنیویّه أیضا إلّا أنّ المصالح الدّنیویه زایده فی جنب المصالح الاخرویّه لا صلاحیّه فیها للعلّیه للامامه و إنّما یصلح علّه لوجوب الاماره و یکتفى فیها بذی شوکه له الرّیاسه العامه إماما کان أو غیر إمام، فانّ انتظام الأمر یحصل بذلک کما فی عهد فجّار بنی امیّه حیثما ذکرنا سابقا، و لأجل کون نظره علیه السّلام إلى وجوب الاماره علّل الوجوب بامور راجعه إلى المصالح الدّنیویّه، و لو کان نظره إلى الامامه لعللها بامور راجعه إلى مصالح الدّین و الدّنیا.

و بالجمله فلا دلاله فی کلامه علیه السّلام على مذهب الشّارع تبعا للبغدادیّین من کون وجوب الامامه مستندا إلى أنّ فیها جلب منافع دنیویّه و دفع مضارّ دنیویّه، و لیس مقصوده الاشاره إلى وجوب الامامه فضلا عن کونه نصّا صریحا فیه، و إنّما کان مقصوده بذلک ردّ الخوارج المنکرین لوجوب الاماره، فأثبت وجوبها لاحتیاج النّاس إلیها فافهم جیّدا.

الترجمه

أز جمله کلام آن عالیمقام است در شأن خوارج نهروان وقتى که شنید گفتار ایشان را که لا حکم إلا للّه مى‏ گفتند یعنى هیچ حکم نیست مگر خداوند راآن حضرت فرمود: که این سخن سخن حقى است که اراده شده به آن أمر باطل بلى بدرستى که هیچ حکمى نیست مگر خداى را و لکن این جماعت مقصودشان از این سخن این است که هیچ امارت نیست در میان مردمان و حال آنکه این حرف بى وجه است از جهت این که ناچار است مردم را از امیرى نیکوکار یابد کار تا این که عمل کند در زمان امارت أمیر نیکوکار مؤمن پرهیزکار به أو امر و نواهی پروردگار، و لذت بر دارد در زمان أمیر فاجر منافق و کافر، و تا برساند خداى تعالى در امارت آن امیر مردمان را بمنتهاى زمان و جمع شود به وجود آن أمیر غنیمت، و قتال کرده شود بواسطه او با دشمنان، و آسوده شود بسبب او راههاى بیابان، و گرفته شود به عدالت او حق ضعیف بیچاره أز صاحب قوه با شوکت تا آسوده و راحت شود نیکوکار و راحتى یافته شود از شریر روزگار.

سید مرحوم گفته در روایت دیگر وارد شده که آن حضرت زمانى که شنید لا حکم إلا للّه گفتن خارجیان را فرمود: که حکم خداوند را انتظار مى ‏کشم در حق شما که حلول وقت قتل ایشان بود و فرمود آن حضرت که أما أمارت نیکو پس عمل مى ‏کند در آن پرهیزکار و أما أمارت بد پس تمتع یابد در آن تبه کار تا آنکه منقطع شود و بنهایت برسد مدت عمر او در زمان، و در یابد و اداراک نماید او را مرگ ناگهان، و اللّه أعلم بسرّ کلامه علیه السّلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدیدها: ۲۹

حتما ببینید

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۲۳۷/۱ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

خطبه ۲۳۹ صبحی صالح ۲۳۹- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) یذکر فیها …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code