خانه / 20-40 خطبه شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۳۹ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۳۹ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۳۹ صبحی صالح

۳۹- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) خطبها عند علمه بغزوه النعمان بن بشیر صاحب معاویه لعین التمر

و فیها یبدی عذره،

و یستنهض الناس لنصرته

مُنِیتُ بِمَنْ لَا یُطِیعُ إِذَا أَمَرْتُ

وَ لَا یُجِیبُ إِذَا دَعَوْتُ

لَا أَبَالَکُمْ

مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِکُمْ رَبَّکُمْ

أَ مَا دِینٌ یَجْمَعُکُمْ

وَ لَا حَمِیَّهَ تُحْمِشُکُمْ

أَقُومُ فِیکُمْ مُسْتَصْرِخاً

وَ أُنَادِیکُمْ مُتَغَوِّثاً

فَلَا تَسْمَعُونَ لِی قَوْلًا

وَ لَا تُطِیعُونَ لِی أَمْراً

حَتَّى تَکَشَّفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَهِ

فَمَا یُدْرَکُ بِکُمْ ثَارٌ

وَ لَا یُبْلَغُ بِکُمْ مَرَامٌ

دَعَوْتُکُمْ إِلَى نَصْرِ إِخْوَانِکُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَهَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ

وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الْأَدْبَرِ

ثُمَّ خَرَجَ إِلَیَّ مِنْکُمْ جُنَیْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِیفٌ

کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ

قال السید الشریف أقول قوله ( علیه‏السلام  ) متذائب أی مضطرب

من قولهم تذاءبت الریح أی اضطرب هبوبها

و منه سمی الذئب ذئبا لاضطراب مشیته

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۴  

و من خطبه له علیه السّلام و هى التاسعه و الثلاثون من المختار فی باب الخطب

خطب بها فی غزاه النّعمان بن بشیر بعین التّمر على ما تعرفها إن شاء اللّه قال:

منیت بمن لا یطیع إذا أمرت، و لا یجیب إذا دعوت، لا أبا لکم ما تنتظرون بنصرکم ربّکم، أما دین یجمعکم، و لا حمیّه تحمشکم أقوم فیکم مستصرخا، و أنادیکم متغوّثا، فلا تسمعون لی قولا، و لا تطیعون لی أمرا، حتّى تکشف الامور عن عواقب المساءه، فما یدرک بکم ثار، و لا یبلغ بکم مرام، دعوتکم إلى نصره إخوانکم فجرجرتم جرجره الجمل الأسرّ، و تثاقلتم تثاقل النّضو الأدبر، ثمّ خرج إلیّ منکم جنید متذائب ضعیف، کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ. قال السّید (ره) أقول قوله علیه السّلام: متذائب أى مضطرب من قولهم تذائبت الرّیح اى اضطرب هبوبها، و منه سمى الذّئب ذئبا لاضطراب مشیته.

اللغه

(منیت) على البناء للمفعول اى ابتلیت و (حمشه) جمعه کحمشه و أغضبه کأحمشه و حمش القوم ساقهم بغضب و (المستصرخ) المستنصر مأخوذ من الصّراخ و هو الصّیاح باستغاثه و (المتغوث) القائل و اغوثاه و (تکشف) بصیغه المضارع من باب ضرب أی تظهر و فی بعض النّسخ تنکشف و فی بعضها تکشف بصیغه الماضى من باب التّفعل یقال تکشف الامر و انکشف أى ظهر.

و (الثّار) الدّم و الطلب به و قاتل حمیمک قاله فی القاموس و (الجرجره) صوت یردّده الابل فی حنجرته و أکثر ما یکون ذلک عند الاعیاء و التّعب و (السرر)داء یأخذ البعیر فی سرّته یقال: منه جمل السّر و (النّضو) البعیر المهزول و (الأدبر) الذی به دبر و هی القروح فی ظهره و (الجنید) تصغیر الجند للتحقیر.

الاعراب

ما تنتظرون استفهام على سبیل الانکار التّوبیخی، و أما دین یجمعکم استفهام على سبیل التّقریر أو للتّوبیخ، و مستصرخا و متغوثا منصوبان على الحال من فاعل أقوم و أنادی، و قوله: حتّى تکشف الامور الغایه داخل فی حکم المغیّى، و على ما فی بعض النّسخ من تکشف بصیغه الماضى فحتّى ابتدائیه على حدّ قوله سبحانه: ثمّ بدلنا مکان السّیئه الحسنه حتّى عفوا، و إضافه العواقب إلى المسائه بیانیّه، و جمله و هم ینظرون منصوبه المحلّ على الحال من فاعل یساقون.

المعنى

اعلم أنّ هذه الخطبه خطب بها فی غزاه النعمان بن بشیر الأنصاری على عین التّمر، و هو عین ماء قرب الکوفه، و کیفیه تلک الغزوه على ما ذکره فی شرح المعتزلی من کتاب الغارات هی أنّ النّعمان قدم هو و أبو هریره على علیّ من عند معاویه بعد أبی مسلم الخولانی یسألانه أن یدفع قتله عثمان إلى معاویه لیقدهم بعثمان لعلّ الحرب أن یطفأ و یصطلح النّاس.

و إنّما أراد معاویه أن یرجع مثل النّعمان و أبی هریره من عند علیّ علیه السّلام و هم لمعاویه عاذرون و لعلیّ لایمون و قد علم معاویه أنّ علیا لا یدفع قتله عثمان الیه، فأراد أن یکون هذان یشهدان له عند أهل الشّام بذلک و أن یظهرا عذره، فقال لهما ائتیا علیّا فانشداه اللّه و سلاه باللّه لما دفع الینا قتله عثمان فانّه قد آواهم و منعهم ثمّ لا حرب بیننا و بینه، فان أبى فکونوا شهداء للّه علیه و أقبلا على النّاس فاعلماهم ذلک، فأتیا إلى علیّ علیه السّلام فدخلا علیه.

فقال له أبو هریره: یا أبا الحسن انّ اللّه قد جعل لک فی الاسلام فضلا و شرفا أنت ابن عمّ محمّد رسول اللّه، و قد بعثنا الیک ابن عمّک معاویه یسألک أمرا یسکن به هذه الحرب و یصلح اللّه تعالى به ذات البین أن تدفع إلیه قتله عثمان ابن عمّه فیقتلهم به، و یجمع اللّه تعالى أمرک و أمره و یصلح بینکم و تسلم هذه الأمّه من الفتنه و الفرقه.

ثمّ تکلّم النّعمان بنحو من هذا.

فقال علیه السّلام لهما دعا الکلام فی هذا حدّثنی عنک یا نعمان أنت أهدى قومک سبیلا یعنى الأنصار قال: لا قال: فکل قومک تبعنى إلا شذاذ منهم ثلاثه أو أربعه أ فتکون أنت من الشّذاذ فقال النّعمان: أصلحک اللّه إنّما جئت لأکون معک و ألزمک و قد کان معاویه سألنی أن أؤدّى هذا الکلام و رجوت أن یکون لی موقف اجتمع فیه معک و طمعت أن یجری اللّه بینکما صلحا، فاذا کان غیر ذلک رأیک فأنا ملازم و کاین معک فأما أبو هریره فلحق بالشّام و أقام النّعمان عند علیّ علیه السّلام فأخبر أبو هریره معاویه بالخبر فأمره أن یعلم الناس ففعل.

و أقام النّعمان بعده ثمّ خرج فارّا من علیّ حتّى إذا مرّ بعین التمر أخذه مالک بن کعب الأرحبى و کان عامل علیّ علیها فأراد حبسه و قال له: ما مرّبک ههنا قال إنّما أنا رسول بلّغت رساله صاحبی ثمّ انصرفت فحبسه، و قال کما أنت حتى اکتب إلى علیّ فیک فناشده و عظم علیه أن یکتب إلى علیّ فیه فأرسل النّعمان إلى قرطه بن کعب الانصاری و هو کاتب عین التّمر یجبى خراجها لعلیّ علیه السّلام فجائه مسرعا فقال لمالک بن کعب: خلّ سبیل ابن عمّی یرحمک اللّه، فقال یا قرطه اتّق اللّه و لا تتکلّم فی هذا فانّه لو کان من عبّاد الانصار و نسّاکهم لم یهرب من أمیر المؤمنین علیه السّلام إلى أمیر المنافقین فلم یزل به یقسم علیه حتّى خلا سبیله و قال له یا هذا لک الأمان الیوم و اللیله و غدا و اللّه لان أدرکتک بعدها لأضربنّ عنقک.

فخرج مسرعا لا یلوى على شی‏ء و ذهبت به راحلته فلم یدر این یتأکع من الارض ثلاثه إیام لا یعلم أین هو ثمّ قدم الى معاویه فخبره بما لقى و لم یزل معه مصاحبا له یجاهد علیّا و یتبع قتله عثمان حتّى غزا الضّحاک بن قیس أرض العراق، ثمّ انصرف إلى معاویه فقال معاویه: أما من رجل أبعث معه بجریده خیل حتى یغیر على شاطی الفرات فانّ اللّه یرغب بها أهل العراق فقال له النّعمان: فابعثنى فانّ لی فی قتالهم نیّه و هوى، و کان النّعمان عثمانیّا، قال فانتدب على اسم اللّه فانتدب و ندب‏ معه ألفی رجل و أوصاه أن یتجنّب المدن و الجماعات، و أن لا یغیر إلّا على مسلحه و أنّ یعجّل الرّجوع.

فأقبل النّعمان حتّى دنى من عین التّمر و بها مالک بن کعب الارحبى الّذی جرى له معه ما ذکرناه و مع مالک ألف رجل و قد أذن لهم فقد رجعوا إلى الکوفه فلم یبق معه إلّا مأئه أو نحوها.

فکتب مالک إلى علیّ علیه السّلام أمّا بعد فانّ النّعمان بن بشیر قد نزل بى فی جمع کثیف فمر رأیک سدّدک اللّه تعالى و ثبّتک و السّلام.

فوصل الکتاب إلى علیّ علیه السّلام فصعد المنبر فحمد اللّه و أثنى علیه ثمّ قال: اخرجوا هداکم اللّه إلى مالک بن کعب أخیکم، فانّ النّعمان بن بشیر قد نزل به فی جمع من أهل الشّام لیس بالکثیر فانهضوا إلى إخوانکم لعلّ اللّه یقطع بکم من الکافرین طرفا ثمّ نزل.

فلم یخرجوا فأرسل علیه السّلام إلى وجوههم و کبرائهم فأمر أن ینهضوا و یحثّوا النّاس على المسیر فلم یصنعوا شیئا و اجتمع منهم نفر یسیر نحو ثلاثمائه فارس أو دونها فقام علیه السّلام.

فقال: ألا إنّى (منیت بمن لا یطیع) نى (إذا أمرت و لا یجیب) دعوتی (اذا دعوت) و هو اظهار لعذر نفسه على أصحابه لینسب التّقصیر الیهم دونه و یقع علیهم لائمه غیرهم (لا ابالکم ما تنتظرون بنصرکم ربّکم) و هو توبیخ لهم على التّثاقل و التقاعد و الانتظار و استنهاض بهم على نصره اللّه (أما دین یجمعکم و لا حمیه تحمشکم) و هو إمّا تقریر لهم بما بعد النفى لیقرّوا بذلک و یعترفوا بکونهم صاحب دین و حمیه فیلزم علیهم الحجه و یتوجّه علیهم اللّوم و المذمّه، و إمّا توبیخ بعدم اتّصافهم بدین جامع و حمیه مغضبه.

و نظیره فی الاحتمالین قوله سبحانه: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ‏ و على التّقدیرین فالمقصود به حثّهم و ترغیبهم على الجهاد تهیجا و إلهابا بأنّ صاحب الدّین و الحمیّه لا یتحمّل أن ینزل على إخوانه المؤمنین داهیه فلا تنصرهم مع قدرته على الذّبّ عنهم و تمکّنه من حمایه دمارهم و معاونتهم.

(أقوم فیکم مستصرخا، و أنادیکم متغوّثا، فلا تسمعون لى قولا، و لا تطیعون لى امرا حتّى تکشف الامور عن عواقب المسائه) أراد أنّ عدم طاعتهم له مستمرّ إلى أن تظهر الامور«» أى الامور الصّادره عنهم عن عواقب السّوء و ترجع مآلها إلى النّدامه و ملامه النّفس اللّوامه، أو المراد انه ظهر«» الامور الفظیعه اى الامور الصّادره عن عدوّهم بالنّسبه الیهم کالقتل و الغاره و انتقاص الاطراف.

(فما یدرک بکم ثار و لا یبلغ بکم مرام) تهییج لهم على التألف فی النّصره إذ من شأن العرب ثوران طباعهم بمثل هذه الأقوال (دعوتکم إلى نصر إخوانکم فجرجرتم جرجره الجمل الاسرّ) قال الشّارح البحرانی استعار لفظ الجرجره لکثره تملّلهم و قوّه تضجّرهم من ثقل ما یدعوهم إلیه، و لمّا کانت جرجره الجمل الأسرّ أشدّ من جرجره غیرها لاحظ شبه ما نسبه إلیهم من التضجّر بها، و کذلک التشبیه فی قوله (و تثاقلتم تثاقل النّضو الأدبر).

و قوله (ثمّ خرج إلىّ منکم جنید متذائب) مضطرب (ضعیف) اشاره إلى حقاره شأنهم و قلّه عددهم و قد ذکرنا أنهم کانوا نحوا من ثلاثمائه أو دونها و قوله (کأنّما یساقون إلى الموت و هم ینظرون) اشاره إلى شدّه خوفهم و جبنهم و اضطرابهم فیما یساقون إلیه مثل اضطراب من یساق إلى الموت و خوفه منه هذا.

و قال صاحب الغارات: إنّه بعد ما خطب هذه الخطبه نزل من المنبر فدخل منزله، فقام عدیّ بن حاتم فقال: هذا و اللّه الخذلان ما على هذا بایعنا أمیر المؤمنین، ثمّ دخل إلیه فقال: یا أمیر المؤمنین انّ معی من طىّ ألف رجل لا یعصونی فان شئت أن أسیر بهم سرت، قال: ما کنت لأعرض قبیله واحده من قبایل العرب للنّاس و لکن اخرج‏إلى النخیله و عسکر بهم، فخرج و عسکر و فرض علیّ علیه السّلام لکلّ رجل منهم سبعمائه فاجتمع إلیه ألف فارس عداطیا أصحاب عدیّ و ورد علیه الخبر بهزیمه النعمان.

و روى عبد اللّه بن جوزه الأزدی قال: کنت مع مالک بن کعب حین نزل بنا النّعمان و هو فی ألفین و ما نحن إلّا مأئه، فقال لنا: قاتلوهم فی القربه و اجعلوا الجدر فی ظهورکم و لا تلقوا بأیدیکم إلى التهلکه، و اعلموا أنّ اللّه ینصر العشره على المأه و المأه على الألف و القلیل على الکثیر.

ثمّ قال انّ اقرب من ههنا إلینا من شیعه أمیر المؤمنین قرطه بن کعب و مخنف ابن سلیم فارکض إلیهما فاعلمهما حالنا و قل لهما فلینصرانا فمررت بقرطه فاستصرخته فقال إنّما أنا صاحب خراج و لیس عندی من اغیثه به، فمضیت إلى مخنف فسرح معی عبد الرّحمن بن مخنف فی خمسین رجلا.

و قاتل مالک و أصحابه النّعمان و أصحابه إلى العصر فأتیناه و قد کسر هو و أصحابه جفون سیوفهم و استقبلوا الموت، فلو أبطانا منهم هلکوا، فما هو إلّا ان رآنا أهل الشام و قد أقبلنا علیهم أخذوا ینکصون عنهم و یرتفعون و رائنا مالک و أصحابه فشدّوا علیهم حتّى دفعوهم عن القریه، فاستعرضناهم فصرعنا منهم رجالا ثلاثه فظنّ القوم أنّ لنا مددا و حال اللیل بیننا و بینهم فانصرفوا إلى أرضهم.

و کتب مالک إلى علیّ علیه السّلام أمّا بعد: فانّه نزل بنا النّعمان بن بشیر فی جمع من أهل الشّام کالظاهر علینا و کان أعظم أصحابی متفرّقین و کنا للّذی کان منهم آمنین فخرجنا رجالا مصلتین فقاتلناهم حتّى المساء و استصرخنا مخنف بن سلیم فبعث لنا رجالا من شیعه أمیر المؤمنین و ولده، فنعم الفتى و نعم الأنصار کانوا فحملنا على عدوّنا و شددنا علیهم، فأنزل اللّه علینا نصره و هزم عدوّه و أعزّ جنده و الحمد للّه ربّ العالمین و السّلام على أمیر المؤمنین و رحمه اللّه و برکاته.

الترجمه

از جمله خطب آن حضرتست در وقتى که نعمان بن بشیر بأمر معاویه بد ضمیر با دو هزار سوار بجهت تخویف أهل عراق از شام حرکت نموده چون بعین التمر رسید با مالک بن کعب ارحبى که عامل أمیر المؤمنین بود جنک نموده مالک‏ آن حضرت را از ما وقع اخبار نموده آن حضرت هر چند ترغیب فرمود أصحاب خود را بنصرت مالک و کارزار دشمنان ایشان تکاهل ورزیدند پس حضرت این خطبه را خواند که: مبتلا شدم بکسى که اطاعت نمى ‏کند مرا در قتال أهل ضلال هرگاه أمر نمایم او را به آن، و اجابت نمى ‏نماید قول مرا در جدال هر گاه دعوت میکنم او را به آن، پدر مباد شما را چه انتظار مى ‏کشید بیارى دادن پروردگار خود آیا نیست شما را دینى که جمع نماید شما را از این تفرّق و اختلاف آراء، و نیست غیرتى که بخشم آورد شما را أز این حرکت و کردار أعداء، ایستاده‏ ام در میان شما فریاد کننده بجهت دفع أشرار، و مى‏ خوانم شما را بفریاد رسى در قتل دشمنان جفا کار.

پس گوش نمى ‏دهید به گفتار من، و اطاعت نمى‏ کنید بأمر و فرمان من تا این که اظهار میکند این کارهاى ناشایسته شما از عاقبت‏هاى بدى، یا این که ظاهر مى ‏شود کارهاى دشوار از عاقبت‏هاى بد، پس ادراک نمى ‏شود با عانت شما کینه جوئى و خون خواهى از اعداء، و رسیده نمى‏ شود بیارى و حمایت شما مقصودی از مقصودها.

دعوت کردم شما را بیارى برادران خودتان پس آواز گردانیدید در حنجره بجهت دلتنگى از دعوت من چون آواز گردانیدن شترى که درد ناف داشته باشد و ناله کند از آن، و گرانى نمودید در کار زار چون گرانى شتر لاغر ریش پشت در رفتار، پس بیرون آمد بسوى شما از جانب شما لشکرکى مضطرب و ناتوان گویا که رانده میشوند با جبر و اکراه بسوى مرگ در حالتى که نظر میکند بشداید مرگ و أهاویل آن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدیدها: ۳۴

حتما ببینید

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۲۳۷/۱ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

خطبه ۲۳۹ صبحی صالح ۲۳۹- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) یذکر فیها …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code