خانه / الباب الثاني / خطبه ها خطبه شماره ۷۲ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ها خطبه شماره ۷۲ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۷۱ صبحی صالح

و من خطبه له ع عِلْمُ فِیها الناس الصَلاه عَلى النَبی ص : 

اللَّهُمَّ داحِیَ الْمَدْحُوَّاتِ، وَ داعِمَ الْمَسْمُوکَاتِ، وَ جَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا، شَقِیِّها وَ سَعِیدِهَا، اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِکَ وَ نَوَامِیَ بَرَکَاتِکَ عَلَى مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ، الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ، وَ الْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ، وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ، وَ الدَّافِعِ جَیْشَاتِ الْاءَبَاطِیلِ، وَ الدَّامِغِ صَوْلاتِ الْاءَضَالِیلِ، کَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ، قَائِما بِاءَمْرِکَ، مُسْتَوْفِزا فِی مَرْضَاتِکَ، غَیْرَ نَاکِلٍ عَنْ قُدُمٍ، وَ لا وَاهٍ فِی عَزْمٍ، وَاعِیا لِوَحْیِکَ، حَافِظا لِعَهْدِکَ، مَاضِیا عَلَى نَفَاذِ اءَمْرِکَ، حَتَّى اءَوْرَى قَبَسَ الْقَابِسِ، وَ اءَضَاءَ الطَّرِیقَ لِلْخَابِطِ، وَ هُدِیَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَ الْآثَامِ، وَ اءَقامَ بِمُوضِحاتِ الْاءَعْلاَمِ، وَ نَیِّرَاتِ الْاءَحْکَامِ، فَهُوَ اءَمِینُکَ الْمَأْمُونُ، وَ خَازِنُ عِلْمِکَ الْمَخْزُونِ، وَ شَهِیدُکَ یَوْمَ الدِّینِ، وَ بَعِیثُکَ بِالْحَقِّ، وَ رَسُولُکَ إ لَى الْخَلْقِ؛ اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحا فِی ظِلِّکَ، وَ اجْزِهِ مُضَاعَفاتِ الْخَیْرِ مِنْ فَضْلِکَ، اللَّهُمَّ اءَعْلِ عَلَى بِناءِ الْبانِینَ بِنَاءَهُ، وَ اءَکْرِمْ لَدَیْکَ مَنْزِلَتَهُ، وَ اءَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَ اجْزِهِ مِنِ ابْتِعَاثِکَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَهِ، مَرْضِیَّ الْمَقَالَهِ، ذا مَنْطِقٍ عَدْلٍ، وَ خُطْبَهٍ فَصْلٍ، اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُ فِی بَرْدِ الْعَیْشِ وَ قَرارِ النِّعْمَهِ، وَ مُنَى الشَّهَوَاتِ، وَ اءَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ، وَ رَخَاءِ الدَّعَهِ، وَ مُنْتَهَى الطُّمَأْنِینَهِ وَ تُحَفِ الْکَرَامَهِ.

الباب الثانی فى نعت رسول اللّه و خصائص آله

من کتاب منهاج الولایه فى نهج البلاغه فى نعت رسول اللّه و خصائص آله، و مناقب ما جاء به من نعوت القرآن و أوصاف الإسلام-  علیه و علیهم الصلاه و السلام-

خطبه ۷۲

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام :-  علّم فیها الصّلوه على النّبىّ صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  «اللّهمّ داحى المدحوّات،» اى خداى گستراننده مبسوطات که ارضین سفلى است.

«و داعم المسموکات،» أى ممسک المرفوعات بدعائمها و هى أعمدتها.یعنى و اى نگاه‏دارنده سماوات على به ستونهاى قدرت والا.

«و جابل القلوب على فطراتها: شقیّها و سعیدها،» بدل من القلوب، أى خالق شقى القلوب و سعیدها على ما فطر علیه.

یعنى و اى آفریننده قلوب بر آنچه در استعداد ایشان مجبول است، از شقاوت و بدبختى و سعادت و نیک سرانجامى.

«اجعل شرائف صلواتک، و نوامى برکاتک، على محمّد عبدک و رسولک.» بگردان بزرگوارترین صلوات تو را، و برومندترین برکات تو را، بر محمّد بنده تو و فرستاده تو.

الصلاه من اللّه: الرحمه، و من الملائکه: الاستغفار للمؤمنین.

قال السّدىّ: «قالت بنو اسرائیل لموسى: أیصلّى ربّنا فکبر هذا الکلام على موسى.

فأوحى اللّه إلیه أن قل لهم: إنّى اصلّى، و إنّ صلاتى رحمتى، و قد وسعت کلّ شی‏ء.» و معنى البرکه فى الشی‏ء، ثبات فى أصله مع نموّ. قیل: الصلاه أصلها من صلاء النار و من الإصطلاء بها.«» یقال: صلّیت العود إذا لیّنته بالنار، و صلّیت اللحم شویته، و هى تذکر بإزاء الرحمه، فهى إفاضه اللّه النور من لطفه على عبده، و التی تذکر بإزاء العباده فهى اصطلاء المرء ببارقه من أنوار الحقّ.

فصلّى اللّه علیه، معناه: إنّ الحقّ أفاض النور علیه، و صلّى اللّه، أى استدفأ«» ببریق ذلک النور، و لأجل شروق نور الحقّ علیه قال امیر المؤمنین-  علیه صلوات المصلّین- «»: «اللّهمّ أتمم له نوره» فى سیاق هذه الخطبه، و لأجل ذلک الإصطلاء کان رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  یصلّى و لصدره ازیز«» کأزیز المرجل«»، و الصلاه التی أطلقت بإزاء الدعاء هى تعریض لقبول النور، و الصلاء ما یصطلى به، أى یستدفأ.

و قال عیسى بن مریم-  على نبیّنا و علیهما السلام- «»: «صلاى الشمس فى الشّتاء.» قال أبو حامد الغزّالى فى جواب من سأل عنه فى قول النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «»: «من صلّى علىّ واحده صلّى اللّه علیه عشرا»، ما معنى صلوات اللّه-  سبحانه و تعالى-  على من صلّى علیه و ما معنى صلواتنا علیه و ما معنى استدعائه من أمّته الصلاه أ یرتاح-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بذلک أم هو شفقه على الأمّه الجواب: «أمّا صلاه اللّه-  تبارک و تعالى-  على نبیّه و على المصلّین علیه فمعناه إفاضه أنواع الکرامات و لطائف النعم علیه.

و أمّا صلواتنا علیه و صلاه الملائکه فى قوله تعالى:«» إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ فهو سؤال و ابتهال فى طلب الکرامه و رغبه فى إفاضتها علیه، لا کقول القائل: «غفر اللّه تعالى له و رحمه»، فإنّ ذلک کالترحّم و طلب الستر و العفو، و لذلک تخصّص الصلاه و دونه قولک-  رضى اللّه عنه-  فیختصّ، و طلب الرحمه و المغفره للعموم.

و أمّا استدعاؤه الصلاه من أمّته فلثلاثه«» أمور:

أحدها: أنّ الأدعیه مؤثّره فى استدرار فضل اللّه-  سبحانه و تعالى-  و نعمته و رحمته، لا سیّما فى الجمع الکثیف کالجمعه و عرفات و الجماعات.

الأمر الثانی: ارتیاحه کما قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّى أباهى بکم الأمم کما یرتاح العالم بکثره تلامذته». و کثره ثنائهم و دعائهم الدالّ«» على کمال رشدهم، و على کمال تأثیر إرشاده فیهم، و على کمال محبّتهم له بسبب إرشاده إیّاهم، فکذلک الأنبیاء مرتاحون.

الأمر الثالث: الشفقه على الأمّه بتحریصهم على ما هى حسنه فى حقّهم و قربه لهم.» روى أنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال:«» «من صلّى علىّ صلاه صلّى اللّه علیه عشر صلوات، و حطّ عنه عشر خطیئات، و رفع له عشر درجات.» و روى أنّه قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «»: «أولى النّاس بى یوم القیامه أکثرهم علىّ صلاه.» و روى أیضا أنّه قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من صلّى علىّ فى کتاب لم تزل الملائکه یستغفر له ما بقى اسمى فى ذلک الکتاب.» و روى أنّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  کان إذا ذهب ربع اللیل قام، فقال:«» «یا أیّها النّاس اذکروا اللّه، جاءت الرّاجفه تتبعها الرّادفه، جاء الموت بما فیه.» فقال الراوى قلت: یا رسول اللّه إنّى اکثر الصّلوه علیک، فکم أجعل لک من صلوتى«» قال: «ما شئت.» قال: الربع قال: «ما شئت، و إن زدت فهو خیر.» قال: النصف قال: «ما شئت، فإن زدت فهو خیر.» قال: الثلاثین قال: «ما شئت، و إن زدت فهو خیر.» قال: یا رسول اللّه فأجعل صلوتى کلّها لک.«» قال: «إذا یکفى همّک و یغفر ذنبک»«» أى یکفى ما أهمّک من أمر دینک و دنیاک.

و روى أنّ النبی-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال«»: «من سلّم علىّ عشرا فکأنّما أعتق رقبه.» و فى بعض الآثار: «لیردنّ علىّ أقوام ما أعرفهم إلّا بکثره صلاتهم علىّ.» و فى آخر: «و علىّ أن أنجاکم یوم القیامه من أهوالها و مواطنها أکثرکم علىّ صلاه.» قال فى الفتوحات المکّیه فى باب أربعین و خمسمائه فى معرفه حال قطب کان من له: وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ«» «لمّا کان رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  یذکر اللّه على کلّ أحیانه، و اللّه جلیس من یذکره، فلم یزل‏ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  جلیس الحقّ، فإنّما یخرج إلیه من عند ربّه إمّا مبشّرا أو مرضیّا بخیر،«» و لهذا قال: لَکانَ خَیْراً لَهُمْ، و من صبر نفسه على ما شرع اللّه له على لسان رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، فإنّ اللّه لابدّ و أن یخرج إلیه رسوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فى مبشّره یراها أو فى کشف بما یکون له عند اللّه من الخیر، و صاحب هذا الهجّیر«» کثیر الصلاه على محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و على هذا الذکر یحبس نفسه و یصبر حتّى یخرج إلیه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- .

و ما لقیت أحدا على هذا القدم إلّا رجلا کبیرا حدّادا«» کان یعرف باللّهمّ صلّ على محمّد، ما کان یعرف بغیر هذا الاسم، رأیته و دعا لى، و انتفعت به لم یزل مستهترا بالصلوه على محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله- ، لا یتفرّغ لکلام أحد إلّا قدر الحاجه، و هو مشهور بالبلد ذلک و کان من أهل اللّه، و کلّ ما ینتج لصاحب هذا الذکر فإنّه علم حقّ معصوم، فإنّه لا یأتیه شی‏ء من ذلک إلّا بواسطه الرسول-  علیه الصلاه و السلام-  هو المتجلّى له و المخبر.»

عطّار:

گر درى خواهى که بگشاید تو را
و آنچه جویى روى بنماید تو را

از در پیغمبر آخر زمان‏
همچو حلقه، رخ مگردان یک زمان‏

ز ان که تا خورشید باشد راهبر
بر ستاره چون توان کردن سفر

ذرّه‏اى تو راه بر خورشید گیر
راه آن سلطان دین، جاوید گیر

دست از فتراک«» او یک دم مدار
گر قبولت کرد هرگز غم مدار

گر قبول او مسلّم گرددت‏
کمترى ملکى، دو عالم گرددت‏

این معنى که شیخ-  قدّس سرّه-  مى‏ فرماید، بسیار مناسب است با آیه سابق إِنَّ الَّذِینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ یعنى بدرستى که آن کسانى که ندا مى ‏کنند تو را، و طلب شرف حضور تو مى ‏نمایند از وراى حجرات طبایع که چهار دیوار، حدود اربعه آن است، أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ در نمى ‏یابند که امرى است مستحیل الحصول.

هر که او اینجا رسد سر گم کند
چار حدّ خویش را در گم کند

وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا و اگر چنانچه حبس نفس خود از مقتضیات طبیعت کنند، و صبر کنند بر فرمانبردارى آنچه تو ایشان را فرموده‏ اى تا به متابعت تو پاک شوند از آلایش نفس و طبیعت حَتَّى تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ تا تو ایشان را به نور حضور مشرّف سازى، لَکانَ خَیْراً لَهُمْ«» هر آینه خیر ایشان باشد.

قاسم:

تو ساقى حقّى که جان و جهان را
ز فیض تو باشد شراب معانى‏

امانت دیارى شریعت دثارى«»
طریقت تو دارى حقیقت تو دانى‏

تو سلطان جودى و شاه وجودى
به نور جبین رهبر کاروانى‏

به نور هدایت چراغ زمینى‏
به رفعت فزونتر ز هفت آسمانى‏

جمیلى جزیلى کریمى کفیلى
تو را قاسمى بنده جاودانى‏

عطّار:

پاک گرد از هستى ذات و صفات
تا بیابى هم طهارت هم نجات‏

ز ان که گر یک ذرّه هستى در ره است‏
در حقیقت بت‏پرستى در ره است‏

گر ز ذات خود فنا باید تو را
نور جان مصطفى باید تو را

تا ز نور جان او سلطان شوى
تا ابد شایسته عرفان شوى‏

گر به اخلاصى فرود آیى به راه‏
مصطفى راهت دهد تا پیشگاه‏

دامن او گیر اگر دستیت هست
در ره او باز اگر هستیت هست‏

گر گداى او شوى شاهت کند
ور نه‏اى آگاه آگاهت کند

گر بدانى در حقیقت از احد
احمد آمد مرجع تو تا ابد

راهرو را سوى او باید شدن‏
معتکف در کوى او باید شدن‏

چون تو گشتى بر در او معتکف
صد جهان بینى به وحدت متّصف‏

قال الشیخ الجندى-  رضى اللّه عنه- : الصلاه لغه هى الدعا و الذکر، و فى عرف التحقیق حقیقه إضافیه رابطه بین الداعى و المدعوّ و الربّ، و یجوز إضافتها إلى العبد باعتبار و یجوز إضافتها إلى اللّه باعتبار. فهى من قبل الحقّ: رحمه و حنّان و تجلّى و لطف و امتنان و عطف و رأفه و إحسان و غفران و رضوان، و من قبل الخلق: دعاء و خضوع و استکانه و خشوع و اتّباع لمحابّه و مراضیه، و إلى قربه و مناجاته رغبه و تروّع، و ینتظم من حروفها باعتبار الاشتقاق الکبیر الذى یعتبرها المحقّقون فى علم الحروف حقائق الارتباط، و هى الوصله و الصله و الوصل و الوصال و الصوله و الصلاه، و هذه الحقائق حقائق الارتباط و الجمع و المناسبه، و المعنى المشترک الجامع المعتبر فى هذه التراکیب هو الجمع و التقریب و الإتّباع و التوحید. فأمّا الوصله اتّصال مجتمعین و اجتماع متّصلین بعد الانفصال، و الصّله إیصال عطاء مرغوب مطلوب من المعطى إلى المعطى له، و الصوله اتّصال إیصال حرکه قهریه استیصالیه ممّن یصول إلى من یصول علیه.

و الصلو أن تحنّى الصلاء و هو الظهر للخشوع، و الدعا طلب لوصول ما یدعو فیه ممّن یدعوه، و وصله الحقّ بعبده الکامل إنّما هو بالتجلّى و التنزّل و التدلّى، رحمه و حنّانا و نعمه و إنعاما و إفضالا و إحسانا و امتنانا. و فى صلوته یوصل العبد الکامل به، و یجعله خلیفه له على الخلیقه، و مصلّیا، أى تابعا للحقّ المستخلف فى الظهور بصورته و المظهریه الکاملیه فى الذات و الصفات و الأسماء و الإخبار عنه و الإنباء، و کذلک صلته تعالى له بالتجلّیات الاختصاصیه الذاتیه و التجلّیات الأسمائیه لحقائق الاصطفاء و الاجتباء، و یعطیه الصوله من حوله و قوّته على الأعداء. فهذا بیان الصلاه التی نحن بصدد بیانه.

و أمّا صلاه العبد للّه تعالى، فاتّصال منه بحقیقه نشأته الإنسانیه الکمالیه الکلّیه الأحدیه الجمعیه، و ربطها بالحضره التی هاهنا ظهرت حامله بصورتها و منها بدت و انتشأت، و هى خمسه کلّیه بحسب الحضرات الخمس الإلهیه التی هو أحدیه جمعها رتبه و وجودا:

الأولى: حقیقته، و هو عینه الثابته فى العلم الإلهى، و هى صوره معلومیته للّه أوّلا أزلا و آخرا أبدا.

و الثانیه: روحه و حقیقته النفس الرحمانى، المتعیّن بعینه الثابته و حقیقتها و فیها و بحسبها، لترویحها و للتنفیس عنها من ضیق قائم بها. إذ ذاک لاندماج حقائقها و نسبها و أحکامها الکائنه الکامنه فیها، و لعدم ظهور آثارها فى أعیانها، لعدمیتها فى‏ عینها أزلا، فنفّس اللّه بنفسه الرحمانى«» عنها و روّحها.

الحقیقه الثالثه: جسمه، و هو صورته و شخصیته الجسمانیه و هیئاته الهیکلیه الجسمانیه.

و الحقیقه الرابعه: هى حقیقه القلبیه أحدیه جمع روحانیته و طبیعته.

و الخامسه: عقله، و هو القوّه التی بها یضبط الحقائق و یتعقّلها، و یحمل العلوم و یفصّلها.

و للإنسان الکامل حقیقه سادسه غیبیه و لها الوتر، فقد یکون وحدانیا، فقد یکون فردانیا ثلاثیا، أو أکثر خماسیا و سباعیا إلى خمسه عشر، و هى سرّه الإلهى.

و واجب على کلّ إنسان فریضه من اللّه أن یوصل هذه الحقائق إلى الحقّ فى أصولها منها تعیّنت و انبعثت. فیحصل لسرّه الذى هو العلّه الغائیه من وجوده و نشأته، و هو حقّه المستجنّ فى جنّه جنانه و جنّه قلبه، وصله إلى الحقّ المحبوب المطلوب بالعباده، و الصلاه له و صله منه تعالى إلیه، و له بالتحیّات و الطیّبات«» و التجلیات الجلیّات الخاصّه بها. فیقوم نشأه صلاه العبد للّه تعالى بصلوه اللّه علیه، و لهذه السرّ و الحکمه کانت کلّیات الصلوات خمسه، و هى خمسون فى المجازات الإلهیه، لکون الحسنه بعشر أمثالها. إذ الآحاد فى المرتبه الثانیه العددیه التابعه-  و هى مرتبه المجازاه-  عشره، و فى مرتبه التضعیف مأئه، و فى مرتبه الغایات و الکمال ألف. وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ«» و هاهنا أسرار نذکرها إن شاء اللّه‏ تعالى.

«الخاتم لما سبق، و الفاتح لما انغلق،» ختم‏کننده آنچه سابق شده از نبوّت انبیا، و فتح‏کننده آنچه مسدود بود از طریق نبوّت.

عطّار:

او نبى بد از ازل در کاف و نون            قال: نحن الآخرون السّابقون‏

قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  خطیبا: «الحمد للّه الّذى أرسلنى رحمه للعالمین، و کافّه للنّاس، بشیرا و نذیرا، و جعلنى فاتحا و خاتما.» چون در میدان نبوّت گوى سباقت «کنت نبیّا و آدم بین الماء و الطّین» مخصوص اوست، و در دیوان مناقب مرسلین مصدوقه وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ منصوص او، لاجرم بلبل بلاغتش بر گلبن وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى‏«» به نغمه موزون «نحن الأوّلون و الآخرون» به صد زبان مترنّم است، و به ترانه «کنت أوّل النبیّین فى الخلق و آخرهم فى البعث» به صد بیان ناطق و متکلّم. اللّهمّ صلّ علیه و سلّم و کرّم

«کنت نبیّا» که علم پیش برد
ختم نبوّت به محمّد سپرد

قال الشیخ- رضى اللّه عنه- فى فصّ حکمه فردیه فى کلمه محمّدیه : «إنّما کانت حکمه فردیه، لأنّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- أکمل وجود«» فى هذا النوع الإنسانی، و لهذا بدئ به الأمر و ختم. فکان (بداء الأمر به أنّه کان بروحه) نبیّا و آدم بین الماء و الطین، ثمّ کان (ختم الأمر به أنّه کان) بنشأته العنصریه خاتم النبیّین». چه‏ کمال رتبت نبوّت و رسالت او مهر زوال و انقطاع بر باب نبوّات و رسالات نهاد، بعد از وى طریق نبوّت مسدود است، و جمله دعوتها الّا دعوت او مردود.

عطّار:

بلى چون ز انبیا او بود مقصود
چو او آمد، نبوّت گشت مسدود

مثال انبیا همچون سپاه است‏
غرض از آمدن، این پادشاه است‏

چو سلطان نبوّت گشت موجود
نبوّت ختم شد، کو بود مقصود

چون روح اقدس حضرت رسالت-  علیه و آله الصلاه و السلام و التحیّه-  در مقرّ خفاى «کنت کنزا مخفیّا»«» گوى سباقت «أوّل ما خلق اللّه نورى» از چابک‏سواران «آدم و من دونه تحت لوائى» ربوده، بى ‏واسطه مطرح اشعه خورشید قدم است. نبوّت که اخبار از ذات و صفات و احکام الهیّه است اوّلا و بالذات روح آن حضرت را است، و ثانیا بالظلّیه و النیابه سایر انبیا را است. پس به حکم «ما بالذات لا یزول بالعرض» به تقلّب ادوار و تعاقب اطوار سمت تغیّر نپذیرفت، چه من الأزل إلى الأبد ظهور به نبوّت روحى محمّدى است، و جمیع ارواح انبیا مطارح انعکاس نور شمس نبوّت جامعه محمّدیه است-  علیه و علیهم الصلاه و السلام و التحیّه- . پس هر یکى به صورت شأنى از شئون کمالات محمّدیه ظاهر شدند، و احکام شرایع ایشان بر مقتضاى آن شأن است مخصوص به بعضى امم، تا آن جامع جمیع شئون به صورت مکّى مدنى ظاهر شد مبعوث بر عموم خلایق.

قال الشیخ-  رضى اللّه عنه-  فى الفتوحات: «لو کان محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قد بعث فى زمان آدم، لکانت الأنبیاء و جمیع الناس تحت حکم شریعته إلى یوم القیامه حسّا، و لهذا لم یبعث عامّه إلّا هو خاصّه.»

اى گهر تاج فرستادگان
تاج ده گوهر آزادگان‏

هر چه ز بیگانه و خیل تو اند
جمله درین خانه طفیل تو اند

اوّل بیت ار چه به نام تو بست‏
حکم تو چون قافیه آخر نشست‏

مهر شد این نامه به عنوان تو
ختم شد این خطبه به دوران تو

«و المعلن الحقّ بالحقّ،» و آشکارکننده اسرار دین حقّ به حقّ.

ز نطق تو شد کشف اسرار مبهم
ز سعى تو شد فتح ابواب مغلق‏

«و الدّافع جیشات الأباطیل، و الدّامغ صولات الأضالیل،» دفع‏کننده لشکرهاى اباطیل، و شکننده شدّت و حمله‏هاى اضالیل .

حدیقه:

سیل نامد نهال کن تو را ز او
مرغ نامد قفس شکن تو را ز او

هر که برخاست مى‏فکندش پست‏
و آنکه افتاد مى‏گرفتش دست‏

هم عرب هم عجم مسخّر او
لقمه خواهان رحمت از در او

هر که چون خاک نیست بر درِ او
گر فرشته است خاک بر سر او

خاک او باش و پادشاهى کن
آن او باش و هر چه خواهى کن‏

چون لواى نصرت و سلطنت ابدى و علم عزّت و علاى دولت محمّدى برافراخته شد، اعناق سطوت قیاصره و رقاب صولت و شوکت اکاسره ، زیر دست ساخته، نداى «أنا نبىّ السّیف» در عالم انداخت.

رسالتین:

هر که در عالم همه صید تو اند
پاى و گردن بسته در قید تو اند

استعار لفظ «جیشات» جمع جیشه، و هى غلیان القدر لثوران أباطیل المشرکین و فورات فتنهم.

قال بعض الشارحین: الدامغ القاهر، و هو مستعار من الدمغ، لهشم عظم الهامّ و إصابه الدماغ. یقال: دمغت الرجل، إذا شدخت رأسه و أصبت دماغه، و قد یستعمل ذلک فى القهر العظیم. قال اللّه تعالى:«» بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ و النکته فى ذلک أنّ الباطل مطلع أمره أن یجیش جیشه یفتقر من نازعها إلى الدفع الذى هو أسهل الطرق فى ردّ الأشیاء، و إذا قوى وصال صوله یصل الناس فیه یحتاج منازعه إلى البعث عن المشکل الذى ضلّ به الناس، و لا بدّ ثمّ من تعمّق و تتوّق فى مدفع ذلک، و فى ذلک المعرض یصار إلى الدفع الذى هو أصعب الطرق. فانظر إلى تعبیر أمیر المؤمنین-  علیه الصلاه و السلام- «» عن المعنیین الدقیقین بلفظین موجزین رقیقین.

«کما حمّل فاضطلع»،-  أى استقلّ-  قائما بأمرک،» قال الشارح: أى صلّ علیه صلاه مشابهه بحمله رسالتک، و معنى اضطلاعه«» بها، قوّته علیها و نهوضه بها.

«مستوفزا-  مسرعا-  لمرضاتک،»«» همچنان چه حمل کرد اعباى رسالت تو را، پس به استقلال قیام نمود به امر تو، شتابنده در طلب رضاى تو.

«غیر ناکل عن قدم، و لا واه عن عزم،»«» بى‏آنکه بازگردد از اقدام در امر تو، و بى‏آنکه سست شود از عزیمت و جدّ در کار تو.

«واعیا لوحیک، حافظا لعهدک،» یادگیرنده وحى و پیام تو، نگهدارنده عهد و پیمان تو.

شعر:

دل او کاتب وحى الهى
زبانش ترجمان پادشاهى

‏فلک شد مصعد نور جمالش
‏زمین شد مهبط وحى از کمالش‏

«ماضیا على نفاذ أمرک،» سعى‏کننده بر رسانیدن امر تو و تبلیغ رسالت تو.

«حتّى أورى قبس القابس،» تا افروخته گردانید شعله نور علم و حکمت طالب مستفید مقتبس را. استعار لفظ «القبس»-  و هو الشعله-  لنور العلم و الحکمه، و رشّح بذکر الورى.

«و أضاء الطّریق للخابط،» و روشن گردانید راه حقّ تعالى را از براى پاى کوبان بى‏بصیرت در راه او.

«و هدیت به القلوب بعد خوضات الفتن و الآثام،» و هدایت یافتند به او دلهاى عباد اللّه بعد از فرو رفتن و خوض بسیار در فتنه‏ها و بزهکارى‏ها «و أقام موضحات«» الأعلام،» و اقامه کرد حجج بالغه و براهین ساطعه.

«و نیّرات الأحکام،» یعنى احکام و قضایاى واضحه اللزوم و النتائج از این ادلّه.

«فهو أمینک المأمون،» الأمین، الذى ینتصب لأن یوثق به، و المأمون الموثوق به، و الأمن الوثوق.

یعنى پس او-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  تو او را امانت‏دار خود کرده‏اى و او نگاه‏دارنده حقّ امانت است و موثوق به.

عطّار:

امانت‏دار ربّ العالمین بود
که پیش از وحى در عالم امین بود

«و خازن علمک المخزون،» و او خزانه‏دار علم مخزون نزد توست. یعنى مطّلع است بر اسرار مکنونه در خزانه غیب، و عالم است به رموز مصونه مستوره محفوظه عند علّام الغیوب.

«و شهیدک یوم الدّین،» و او گواه توست بر امم در روز قیامت.

قال تعالى:«» وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً، أى یشهد على الأمّه بأعمالهم و أحوالهم بین یدی اللّه تعالى، فیعمل بشهادته و یحکم بها.

«و بعیثک بالحقّ،» و فرستاده توست به حقّ و راستى.

«و رسولک إلى الخلق.» و پیغام‏رساننده توست به خلق.

قال ابو الوفاء-  رضى اللّه عنه- : «البعیث المبعوث، و بعث الأنبیاء إثاره نفوسهم بقبول الوحى من الحقّ و تبلیغه إلى الخلق. فإرسالهم إطلاقهم عن آثار التجلّى لمشاهده الحقّ، لاشتغالهم بنظم مصالح الخلق، و هذا فرق واضح بین البعثه و الرساله.» «اللّهمّ افسح له مفسحا فى ظلّک،» بار خدایا وسیع گردان از براى او مقام اتّساع در حضرت قدس و ظلّ جود تو.

«و اجزه مضاعفات الخیر من فضلک.» و جزا ده او را زیادتیهاى خیر از فضل خویش.

«اللّهمّ أعل«» على بناء البانین بناءه،» بار خدایا بلند گردان بر بناى بانیان دین تو بناى او.

قیل: المراد ببنائه درجته فى الجنّه، و لکلّ نبىّ و صدّیق و ولىّ فى الجنّه مبنى مخصوص به، کما قالت آسیه بنت مزاحم: وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ.«» فلکلّ مؤمن بیت فى الجنّه بناء، و بناء المرسلین مظلّ علیه، و بنائه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  مظلّ على بنائهم-  علیهم الصلاه و السلام- .

«و أکرم لدیک منزلته،» و گرامى دار در قرب حضرت تو منزله و مرتبه او را.

«و أتمم له نوره،» و تمام و به غایت کمال رسان نور او را.

«و اجزه من انبعاثک له مقبول الشّهاده، مرضىّ المقاله، ذا منطق عدل، و خطبه فصل.» و جزا ده او را از بعث تو مر او را شهادت مقبوله، و مقالت مرضیه، که باشد صاحب گفتار عدل و راستى، و مخاطبه فصل کننده حقّ از باطل.

صادق القول زمین و آسمان
نور پاک اندر جهان، پاک از جهان

قیل: و الخطبه کلام تخاطب به غیرک لتدعوه إلى أمر، و خطبه فصل، أى کلام مبرهن یفصل الحقّ عن الباطل، و الکلام الفصل الذى یفصل الصواب عن الخطأ. قال تعالى: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ، و فصل الخطاب، قیل: هو قال اللّه تعالى فى مدح داود-  علیه الصلاه و السلام- : وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَهَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ.

«اللّهمّ اجمع بیننا و بینه فى برد العیش و قرار النّعمه، و منى الشّهوات، و أهواء اللّذّات، و رخاء الدّعه، و منتهى الطّمأنینه،-  أى حیث ینتهى النفس المطمئنّه، و هذا کلام منتزع من قوله تعالى:«» یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ-  وَ تُحَفِ الْکَرامَهِ.

بار خدایا جمع کن میان ما و او در راحت عیش-  کنایت است از عدم کلفت در آخرت-  و ثبات و دوام نعمت، و آرزوهاى مشتهیات و خواهشهاى لذّات و راحت تن، آسانى و غایت اطمینان نفس به لذّت معارف حقّ، و انس به ملأ اعلى، و امن از مزعجات دنیا، و تحفه‏ هاى کرامت که معدّ است از براى اولیاى کرام.

قیل: أمّا منى الشهوات و أه «و اجزه من انبعاثک له مقبول الشّهاده، مرضىّ المقاله، ذا منطق عدل، و خطبه فصل.» و جزا ده او را از بعث تو مر او را شهادت مقبوله، و مقالت مرضیه، که باشد صاحب گفتار عدل و راستى، و مخاطبه فصل کننده حقّ از باطل.

صادق القول زمین و آسمان
نور پاک اندر جهان، پاک از جهان

قیل: و الخطبه کلام تخاطب به غیرک لتدعوه إلى أمر، و خطبه فصل، أى کلام مبرهن یفصل الحقّ عن الباطل، و الکلام الفصل الذى یفصل الصواب عن الخطأ. قال تعالى:«» إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ، و فصل الخطاب، قیل: هو قال اللّه تعالى فى مدح داود-  علیه الصلاه و السلام- :«» وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَهَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ.

«اللّهمّ اجمع بیننا و بینه فى برد العیش و قرار النّعمه، و منى الشّهوات، و أهواء اللّذّات، و رخاء الدّعه، و منتهى الطّمأنینه،-  أى حیث ینتهى النفس المطمئنّه، و هذا کلام منتزع من قوله تعالى:«» یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ-  وَ تُحَفِ الْکَرامَهِ.

بار خدایا جمع کن میان ما و او در راحت عیش-  کنایت است از عدم کلفت در آخرت-  و ثبات و دوام نعمت، و آرزوهاى مشتهیات و خواهشهاى لذّات و راحت تن، آسانى و غایت اطمینان نفس به لذّت معارف حقّ، و انس به ملأ اعلى، و امن از مزعجات«» دنیا، و تحفه‏هاى کرامت که معدّ است از براى اولیاى کرام.

قیل: أمّا منى الشهوات و أهواء اللذّات، فما لم یعرف حقائق معانى المنى و الشهوات و اللذّات، لم یطّلع على مراد المتکلّم بها. فأمّا المنى فتقدیرات النفس، و التقدیر إعطاء الموجود حکم المعدوم و إعطاء المعدوم حکم الموجود، و الهوى محبّه نفع فیها المرء من غیر اختیاره، و اللذّه استطابه الحواسّ لما تستحسنه من مدرکاتها، و الاشتهاء من خصائص النفس و اللذّه من خصائص الحواسّ، و یبیّن ذلک‏ قوله تعالى:«» فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ. و هاهنا إضافه المنى إلى الشهوات لمعنى دقیق، هو أنّ فى الجنّه کلّ ما یقدره الإنسان فى نفسه من الأمانى، فذلک یوجد فى الحال فیکون على صفه تشتهیها النفس، فکلّ مقدّر فى النفس مشتهى لها، فالتقدیرات کلّها تقدیرات المشتهیات، و ما یقع فیه المرء من«» غیر اختیار ربّما یستطیبه و ربّما یکرهه، و الغالب أنّه یکرهه. و فى الجنّه کلّ ما یقع المرء فیه و إن لم یختره فهو متلذّذ به، مستطیب له، فإذا الهوى، ثمّ سقوط فى اللذّات.

و لا یمکن أن یتأدّى هذه المعانی المحقّقه بلفظ أحسن من هذه الألفاظ. فجزى اللّه أمیر المؤمنین من بیانه للحقائق و إرشاده للسالکین إلى أمثل الطرائق

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۱ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۴۱۹-۴۳۶

بازدیدها: ۳۵

حتما ببینید

خطبه ها خطبه شماره ۸۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۸۵ صبحی صالح و من خطبه له ع   وَ اءَشْهَدُ اءَنْ لا إِلَهَ إِلا …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code