خانه / الباب الثاني نعت رسول اللّه و خصائص آله / خطبه ها خطبه شماره ۱۷۸ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ها خطبه شماره ۱۷۸ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۷۸ صبحی صالح

و من خطبه له ع 

لاَ یَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَاءْنٍ، وَ لاَ یُغَیِّرُهُ زَمَانٌ، وَ لاَ یَحْوِیهِ مَکَانٌ وَ لاَ یَصِفُهُ لِسَانٌ، لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ، وَ لاَ نُجُومِ السَّمَاءِ، وَ لاَ سَوَافِی الرِّیحِ فِی الْهَوَاءِ وَ لاَ دَبِیبُ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا وَ لاَ مَقِیلُ الذَّرِّ فِی اللَّیْلَهِ الظَّلْمَاءِ، یَعْلَمُ مَسَاقِطَ الْاءَوْرَاقِ وَ خَفِیِّ طَرْفِ الْاءَحْدَاقِ.

وَ اءَشْهَدُ اءَنْ لاَ إِلَهَ إِلا اللَّهُ غَیْرَ مَعْدُول -ٍ بِهِ وَ لاَ مَشْکُوکٍ فِیهِ وَ لاَ مَکْفُورٍ دِینُهُ وَ لاَ مَجْحُودٍ تَکْوِینُهُ، شَهَادَهَ مَنْ صَدَقَتْ نِیَّتُهُ وَ صَفَتْ دِخْلَتُهُ وَ خَلَصَ یَقِینُهُ وَ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ.

وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الَمْجُتْبَىَ مِنْ خَلاَئِقِهِ وَ الْمُعْتَامُ لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ وَ الْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ کَرَامَاتِهِ وَ الْمُصْطَفَى لِکَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ وَ الْمُوَضَّحَهُ بِهِ اءَشْرَاطُ الْهُدَى وَ الْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِیبُ الْعَمَى .

اءَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ إِلَیْهَا وَ لاَ تَنْفَسُ بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیْهَا، وَ ایْمُ اللَّهِ مَا کَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَهٍ مِنْ عَیْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا، لِاءَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّ مٍ لِلْعَبِیدِ وَ لَوْ اءَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولَ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ شَارِدٍ وَ اءَصْلَحَ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ.

وَ إِنِّی لَاءَخْشَى عَلَیْکُمْ اءَنْ تَکُونُوا فِی فَتْرَهٍ وَ قَدْ کَانَتْ اءُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِیهَا مَیْلَهً کُنْتُمْ فِیهَا عِنْدِی غَیْرَ مَحْمُودِینَ وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَیْکُمْ اءَمْرُکُمْ إِنَّکُمْ لَسُعَدَاءُ وَ مَا عَلَیَّ إِلا الْجُهْدُ وَ لَوْ اءَشَاءُ اءَنْ اءَقُولَ لَقُلْتُ: عَفَا اللّهُ عَمّ اسَلَفَ.

الباب الثانی فى نعت رسول اللّه و خصائص آله

خطبه ۱۷۸

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام- : «و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله المجتبى من خلائقه،» و گواهى مى ‏دهم که محمّد بنده او و رسول اوست برگزیده از جمیع خلایق او،

شعر:

محمّد، کآفرینش را نشان اوست
سرافرازى، که تاج سرکشان اوست‏

طراز کارگاه آفرینش‏
چراغ‏ افروز چشم اهل بینش‏

به معنى کیمیاى خاک آدم
به صورت توتیاى چشم عالم‏

صلّى اللّه علیه و آله و سلّم «و المعتام لشرح حقائقه،» و اختیار کرده شده از میان انبیا براى شرح حقایق اسمائى و حلّ دقایق اسرار الهى.

عطّار:

ز قوم آموز سرّ لا یزالى
جهان‏افروز اقلیم معالى‏

مجالس گوى راز پادشاهى‏
معمّا دان اسرار الهى‏

حدیقه:

آمد اندر جهان جان همه کس
جان جان را محمّد آمد و بس‏

او سرى بود و عقل گردن او
او دلى بود و انبیا تن او

همه شاگرد و او مدرّسشان
همه مزدور و او مهندسشان‏

در کتاب مقصد اقصى است: بدان که شریعت گفت پیغمبر است، و طریقت کرد پیغمبر است، و حقیقت دید پیغمبر، چنان که فرموده-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الشّریعه أقوالى و الطّریقه أفعالى و الحقیقه أحوالى». اى درویش آنان که از هر سه مرتبه خبر دارند کاملان‏اند، و ایشان ائمّه ‏اند-  صلوات اللّه و سلامه علیهم-  که پیشواى خلق‏اند، و طایفه‏[اى‏] که دو دارند هنوز در راهند، و آن طایفه که از هر سه خبر ندارند، ناقصان‏اند أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ

قال صاحب العوارف: «یقال: الشریعه کالسفینه، و الطریقه کالبحر، و الحقیقه کالدرّ. فمن أراد الدرّ رکب السفینه، ثمّ شرع فى البحر، ثمّ وصل إلى الدرّ. فأوّل شی‏ء وجب على الطالب هو الشریعه، و المراد بالشریعه ما أمره اللّه-  تعالى-  و رسوله من الأوامر و النواهى، و الطریقه الأخذ بالتقوى و ما یقرّبک إلى المولى من قطع المنازل و المقامات، و أمّا الحقیقه فهى وصول إلى المقصد، و مشاهده نور التجلّى، کما قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لحارثه : «لکلّ حقّ حقیقه، فما حقیقه إیمانک یا حارثه فأجاب و قال: عزفت نفسى عن الدّنیا فاستوى عندى حجرها و مدرها، و ظمأت«» نهارى و أسهرت لیالى»-  الحدیث-  فتمسّکه بدین اللّه و قیامه بأمره شریعه، و أخذه بالأحوط و العزیمه بسهره و ظمائه و عزوف نفسه عن المشهیات طریقه، و انکشافه عن أحوال الآخره و وجدانه ذلک حقیقه.» «و المختصّ بعقائل کراماته،» و مخصوص به نفایس آنچه کرامت کرده به بندگان خود از تخلّق به اخلاق الهیه، و تحقّق به مضاهات«» با کمالات الهیه.

فى الفتوحات المکّیه «السؤال الثامن و الأربعون من أسئله الحکیم الترمذى:

إنّ للّه مائه و تسعه عشر خلقا، ما تلک الأخلاق الجواب: إنّ هذه الأخلاق مخصوصه بالأنبیاء-  علیهم السلام-  لیس لمن دونهم فیها ذوق و لکن لمن دونها تعریفاتها، فیکون عن تلک التعریفات أذواق و مشارب لا یحصیها إلّا اللّه علما و عددا.» «و للرسل«» منها على قدر ما نزل فى کتبهم و صحفهم إلّا محمّدا-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فإنّه جمعها کلّها، بل جمعت له عنایه أزلیه. قال تعالى:«» تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ، فیما لهم به من هذه الأخلاق.

فاعلم أنّ اللّه تعالى لمّا خلق الخلق خلقهم أصنافا، و جعل فى کلّ صنف خیارا، و اختار من الخیار خواصّ و هم المؤمنون، و اختار من المؤمنین خواصّ و هم الأولیاء، و اختار من هؤلاء الخواصّ خلاصه و هم الأنبیاء، و اختار من الخلاصه نقاوه و هم أنبیاء الشرائع المقصوره علیهم، و اختار من النقاوه شرذمه قلیله هم صفاء النقاوه المروّقه و هم الرسل أجمعهم، و اصطفى واحدا من خلقه هو منهم و لیس منهم، هو المهیمن«» على جمیع الخلائق، جعله عمدا أقام علیه قبّه الوجود، جعله أعلى المظاهر و أسناها، صحّ له المقام تعیینا و تعریفا، فعلّمه قیل: وجود طینه البشر، و هو محمّد رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لا تکاثر و لا تقاوم«»، هو السیّد و من سواه سوقه. قال عن نفسه: «أنا سیّد النّاس و لا فخر» –  بالراء و الزاء، روایتان-  أى أقولها غیر متبجّح«» بباطل، أى أقولها و لا أقصد الافتخار على من بقى‏ من العالم، فإنّى و إن کنت أعلى المظاهر الإنسانیه، فأنا أشدّ الخلق تحقّقا بعینى.

فلیس الرجل من تحقّق بربّه، و إنّما الرجل من تحقّق بعینه، لما علم أنّ اللّه أوجده له-  تعالى-  لا نفسه«»، و ما فاز بهذه الدرجه ذوقا إلّا محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و کشفا إلّا الرسل، و راسخوا علماء هذه الأمّه المحمّدیه و من سواهم فلا قدم لهم فى هذا الأمر.» و قال فى موضع آخر: «الأولیاء الأکابر علموا أنّ اللّه تعالى ما خلقهم لهم، و لا لأحد من خلقه، بالتعلّق بالقصد الأوّل، و إنّما خلقهم اللّه-  سبحانه-  له، فشغلوا أنفسهم ممّا خلقوا له، و ما سوا ما ذکرنا ما علم أنّ اللّه-  تعالى-  أوجده له تعالى، بل یقولون إنّما أوجد العالم للعالم. فرفع بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا«» و هو غنىّ عن العالمین. هذا مذهب جماعه من العلماء باللّه.

و قد روى خبر النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  عن موسى-  علیه السلام- : «إنّ اللّه أنزل فى التوریه: یا ابن آدم خلقت الأشیاء من أجلک، و خلقتک من أجلى، فلا تهلک ما خلقت من أجلى فیما خلقت من أجلک و قال تعالى:«» وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ. «و المصطفى لمکارم«» رسالاته،» و برگزیده از براى مکرمتهاى رسالات عامّه جامعه شامله بر جمیع رسالات انبیا، چه از زمان آدم تا قیام قیامت، ملک نبوّت از آن حضرت سلطان رسالت است، و جمیع شرایع شریعت او، و سایر انبیا نایبان و خلفاى دیوان رسالت او.

لابن فارض من اللسان المحمّدى:

و کلّهم عن سبق معناى دائر
بدائرتى أو وارد من شریعتى‏

و ما منهم إلّا و قد کان داعیا
به قومه للحقّ عن تبعیّتى‏

«و الموضّحه به أشراط الهدى، و المجلوّ به غربیب العمى.» و واضح و روشن کرده باشد به او علامتهاى هدایت، و جلا داده گشت به او ظلمت جهل و کورى دل.

شعر:

أنت ضوء الیوم یا شمس الضحى
أنت بدر اللیل یا نور الهدى‏

أنت مصباح الهیامى فى الدجى‏
وجهک المأمول أقصى المرتجى‏

قاسم:

شادند اهل عالم و هنگام شادى است
کاندر زمانه مهدى آخر زمان رسید

آسوده‏ایم و خاطر ما شاد و خرّم است‏
چون فیض فضل یار جهان در جهان رسید

سرّى که کائنات به جان طالب ویند
منّت خداى را که به ما رایگان رسید

بشنید هر که گوش و دلى داشت قاسمى‏
گلبانگ وصل او که به کون و مکان رسید

بدان که اختصاص حضرت رسالت- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- از میان انبیا به شرح حقایق، کما قال: «المعتام لشرح حقائقه»، بنا بر آن است که اسماى الهیه که آدم- علیه السلام- حامل کلّ آن است و به آن معلّم و مدرّس ملائک است، حضرت رسالت- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- حامل حقایق و معانى آن اسما است و مسمّى به کلم الهیه است.

آنچه او آنجا به بینایى رسید
هر نبى آنجا به دانایى رسید

قال- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «اوتیت جوامع الکلم».

شعر:

بو البشر کو بود استاد سروش
داشت در اسما به تعلیم تو گوش‏

تا به اسماى ملائک کار داشت‏
رایت دانش به گردون مى‏فراشت‏

پاى چون در مکتب عشقت نهاد
آیه «لا تقربا»«» رفتش ز یاد

فى الفتوحات المکّیه: «إنّ آدم حامل الأسماء کلّها، و محمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- حامل معانى تلک الأسماء التی حملها آدم- علیه السلام- [و آن کلم است‏]. و من حصل له الذات فالأسماء تحت حکمه، و لیس من حصل له الأسماء أن یکون الشی‏ء عنده محصّلا. فمحمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- للجمع، و آدم للتفریق.»

شعر:

اى کلید جمله مخزنهاى حقّ
اى مسمّاى همه اسماى حقّ‏

جوهر کان لؤلؤ دریا تویى‏
سرّ معنى در همه اشیا تویى‏

و قال فى کتاب عنقاء المغرب: «فکان محمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- نسخه حقّ بالإعلام، و کان آدم نسخه منه بالتمام، و کنّا نحن منهما علیهما السلام، و کان العالم- أسفله و أعلاه- نسخه منّا، و انتهت الأقلام. فرجع الکلّ إلى من اوتى جوامع الکلم. قال- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :  اوتیت جوامع الکلم.»

به هیچ صورتى اندر نیاید این همه معنى
به هیچ سوره‏اى اندر نیاید این همه آیت‏

شعر:

و کلّ آى أتى الرسل الکرام بها
فإنّما اتّصلت من نوره بهم‏

فإنّه شمس فضل هم کواکبها
یُظْهِرْنَ أنوارها للناس فى الظلم‏

حتّى إذا طلعت فى الکون عمّ هدى
للعالمین و أحیت سائر الأمم‏

قاسم:

الا اى احمد مرسل چراغ مسجد و منبر
تویى سیّد، تویى سرور، تویى مقصود استقصى‏

شریعت از تو روشن شد، طریقتها مبرهن شد
حقیقتها معیّن شد، زهى «یس» زهى «طه»

ز هر کامل که پیش آمد، کمالات تو پیش آمد
مثال کاملان با تو، مثال پشه با عنقا

تو دارى مقصد أقصى، تو دارى قرب أو أدنى‏
همه دردند و تو صافى، همه صافند و تو أصفى‏

جهان مستان عشق تو، زهى دستان عشق تو
همه حیران عشق تو، اگر والى اگر والا

مولانا فرماید:

ز تو زاد آدم ز تو رست عالم
پرىّ و ملک را تویى زندگانى‏

چنان کاین تن و دل بود زنده از جان‏
جهان را و جان را حیاتى و جانى‏

قال تعالى:«» اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، تا نپندارى که عالم بى‏اشعه نور الهى متصوّر الوجود است، باز«» تا گمان نبرى که عالم ممکن است که بى‏واسطه مطرح انعکاس آن نور صرف گردد. قال- عزّ شأنه عن الأمثال- : مَثَلُ نُورِهِ‏ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ، یعنى نور وحدانى مصباح ذات احدى از زجاجه روح محمّدى منعکس مى‏گردد، و به مشکات سماوات و ارضین شعاع مى‏اندازد. قال کعب الاحبار و ابن جبیر: المراد بالنور الثانی هنا محمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، فقوله: مَثَلُ نُورِهِ أى نور محمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- .

عطّار:

اى وجودت عکس خورشید جلال
پرتوى از آفتاب لا یزال‏

سالکان را آخرین منزل تویى‏
صد جهان در صد جهان حاصل تویى‏

هم تو جانى هم جهان مطلقى
هم دم رحمان و هم نفخ حقى‏

در دو عالم هر چه پیدا و نهان است‏
جمله آثار جهان‏افروز جان است‏

اصل جان نور مجرّد دان و بس
یعنى آن نور محمّد دان و بس‏

پس جمیع ذرّات موجودات را به حکم خلق جدید آنا فآنا، من الأزل إلى الأبد، از روح فیّاض محمّدى که نفس رحمانى است، حیاتى مجدّد مى‏رسد.

شعر:

یک نفس است این ابد الدّهر و بس
هر دو جهان زنده این یک نفس‏

این نفس است آنکه چو دم در دمد
از چمن تن، گُل جان بر دمد

فى کتاب عنقاء المغرب: «الروح المضاف إلى الحقّ الذى نفخ منه فى عالم الخلق، هى الحقیقه المحمّدیه القائمه بالأحدیه.»

شعر:

أنت روح الحقّ محیى آدم
یا أبا الأرواح جدّ العالم‏

أنت حبّى حبّ زرع العالم‏
ز آن سبب هم اوّلى هم خاتمى‏

للشیخ ابن الفارض من اللسان المحمّدى، علیه صلوات اللّه الأبدى

[شعر]:

و إنّى و إن کنت ابن آدم صوره
فلى فیه معنى شاهد بأبوّتى‏

و لولاى لم یوجد وجود و لم یکن
شهود و لم تعهد عهود بذمّتى‏

فلا حىّ إلّا عن حیاتى حیاته‏
و طوع مرادى کلّ نفس مریده

و لا قائل إلّا بلفظى محدّث
و لا ناظر إلّا بناظر مقلتى‏

و لا منصت إلّا بسمعى سامع‏
و لا باطش إلّا بأزلى و شدّتى‏

و لا ناطق غیرى و لا ناظر و لا
سمیع سوایى من جمیع الخلیقه

مغربى:

خورشید آسمان ظهورم عجب مدار
ذرّات کائنات اگر گشت مظهرم‏

ارواح قدس چیست نمودار معنیم‏
اشباح انس چیست نگه دار پیکرم‏

فى الجمله مظهر همه اسماست ذات من
بل اسم اعظم به حقیقت چو بنگرم‏

قاسم:

چو عکس مشرق صبح ازل هویدا شد
جمال عشق ز ذرّات کون پیدا شد

در خزانه رحمت، به قفل حکمت بود
زمان دولت ما در رسید و در وا شد

بجز در آیینه جان ما نکرد ظهور
جمال عشق که هم اسم و هم مسمّا شد

حدیث دوست به بازار کاینات رسید
قیامتى که نهان بود آشکارا شد

هزار جان مقدّس فداى شاه عرب
که عیش قاسمى از عشق او مهیّا شد

قال فى کتاب نقش الفصوص:«» «فهو عبد للّه«»، ربّ بالنسبه إلى العالم،» أى یربّیه کما یربّى الروح البدن «و من هاهنا یعلم«» أنّه نسخه من الصورتین: صوره الحقّ [بربوبیه باطنه‏] و صوره العالم [بمربوبیه ظاهره‏].» و قال فى إنشاء الدوائر:«» «الإنسان نسختان: نسخه ظاهره و باطنه. فنسخته الظاهره مضاهیه للعالم بأسره، و نسخته«» الباطنه مضاهیه للحضره الإلهیه.»

شعر جامى:

دریاى امکان و قدم بودند در طغیان به هم
او در میانشان از کرم شد برزخ لا یبغیان‏

بحرى است جان انورش، ساحل لب جان پرورش‏
باشد طفیل گوهرش کار «کن، فکان»

فى عرائس التفسیر:«» «افهم أنّ جمیع الخلائق صوره مخلوقه مطروحه فى فضاء القدره، بلا روح حقیقته منتظره لقدوم محمّد- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- . فإذا قدم فى العالم صار العالم حیّا بوجوده، لأنّه روح جمیع الخلائق. قال تعالى: وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَهً لِلْعالَمِینَ«».»

شعر:

محمّد کآفرینش زو نمودى است
بر او از آفریننده درودى است‏

نگویم کآفرینش زو مدد یافت‏
که تفصیلش مدد ز اجمال خود یافت‏

شعاعى مهر از نور بسیطش
حبابى چرخ از بحر محیطش‏

از او بینایى اندر چشم بینش‏
رخش چشم و چراغ آفرینش‏

مدد زو جمله عالم را دمادم
تن او عالم و او جان عالم‏

صلّى اللّه علیه و آله و سلّم قال فى الباب السادس و الأربعین و ثلثمائه من الفتوحات المکّیه«» «اعلم أنّ مرتبه الإنسان الکامل من العالم مرتبه النفس الناطقه من الإنسان، و هو الکامل الذى لا أکمل منه، و هو محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و مرتبه الکمّل من الأناسى النازلین عن درجه هذا الکمال الذى هو الغایه من العالم منزله القوى الروحانیه من الإنسان، و هم الأنبیاء-  صلوات اللّه و سلامه علیهم- . و منزله من نزل فى الکمال عن درجه هؤلاء من العالم منزله القوى الحسّیه من الإنسان،و هم الورثه-  رضى اللّه عنهم- . و ما بقى ممّن هو على صوره الإنسان فى الشکل هو من جمله الحیوان، فهم بمنزله الروح الحیوانى فى الإنسان الذى یعطى النموّ و الإحساس.

و اعلم أنّ العالم الیوم بفقد جمعیه محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فى ظهوره روحا و جسما و صوره و معنى نائم، لا میّت. فإنّ روحه الذى هو محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  هو من العالم فى صوره المحلّ الذى هو فیه روح الإنسان عند النوم إلى یوم البعث الذى هو مثل یقظه النائم هنا.

و إنّما قلنا فى محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  على التعیین، إنّه الروح الذى هو النفس الناطقه فى العالم لما أعطاه الکشف، و قوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : إنّه سیّد الناس و العالم من الناس، فإنّه الإنسان الکبیر فى الجرم، و المقدّم فى التسویه و التعدیل لیظهر عنه صوره نشأه محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، کما سوّى اللّه جسم الإنسان و عدّله قبل وجود روحه، ثمّ نفخ فیه من روحه روحا کان به إنسانا تامّا، أعطاه بذلک خلقه و نفسه«» الناطقه، فقبل ظهور نشأته-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  کان العالم فى حال التسویه و التعدیل، کالجنین فى بطن امّه و حرکته بالروح الحیوانى منه الذى صحّت له به الحیاه.

فأجل ذکرک فیما ذکرته لک، فإذا کان فى القیامه حیى العالم کلّه بظهور نشأته مکمّله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  موفر القوى، و کان أهل النار الذین هم أهلها فى مرتبتهم فى إنسانیه العالم مرتبته«» ما ینمو من الإنسان، فلا یتّصف بالموت و لا بالحیاه، و لذا ورد فیهم النصّ من رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : إنّهم لا یَمُوتُونَ فیها وَ لا یَحْیَونَ، و قال اللّه فیهم: لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیى‏. و الملائکه من العالم کلّه کالصور الظاهره فى خیال الإنسان و کذلک الجنّ. فلیس العالم‏ إنسانا کبیرا إلّا بوجود الإنسان الکامل الذى هو نفسه الناطقه، کما أنّ نشأه الإنسان لا یکون إنسانا إلّا بنفسها الناطقه، و لا یکون کامله هذه النفس الناطقه من الإنسان إلّا بالصوره الإلهیه المنصوص علیها من الرسول-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- .

فکذلک نفس العالم الذى هو محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حاز درجه الکمال، بتمام الصوره الإلهیه فى البقاء، و التنوّع فى الصور، و بقاء العالم به. فقد بان لک حال العالم قبل ظهوره-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أنّه کان بمنزله الجسد المسوّى، و حال العالم بعد موته بمنزله النائم، و حاله العالم ببعثه یوم القیامه بمنزله الانتباه و الیقظه بعد النوم.

و اعلم أنّ الإنسان لمّا کان مثال الصوره الإلهیه کالظلّ للشخص الذى لا یفارقه على کلّ حال، غیر أنّه یظهر للحسّ تاره و یخفى تاره، فإذا خفى فهو معقول فیه، و إذا ظهر فهو مشهود بالبصر لمن یراه، فالإنسان الکامل فى الحقّ معقول فیه، کالظلّ إذا خفى فى الشخص«»، فلا یظهر، فلم یزل الإنسان أزلا، و لهذا کان مشهودا للحقّ، من کونه موصوفا بأنّ له بصرا. فلمّا مدّ الظلّ منه ظهر بصورته: أَ لَمْ تَرَ إِلى‏ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً«»، أى ثابتا فیمن هو ظلّه، فلا یمدّه. فلا یظهر له عین فى الوجود الحسّى إلّا اللّه«» وحده. فلم یزل مع اللّه و لا یزال مع اللّه، فهو باق ببقاء اللّه، و ما عدا الإنسان الکامل فهو باق بإبقاء اللّه.

و لمّا سوّى اللّه جسم العالم، و هو الجسم الکلّ الصورى فى جوهر الهباء، المعقول قبل فیض الروح الإلهى الّذى لم یزل منتشرا، غیر معیّن، إذ لم یکن ثمّ من یعیّنه، فحیى جسم العالم به. فکما تضمّن جسم العالم شخصیاته ، کذلک ضمّن«» روحه أرواح شخصیاته. هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ«»، و من هناک قال من‏ قال: إنّ الأرواح واحد العین فى أشخاص نوع الإنسان، و إنّ روح زید هو روح عمرو و سائر أشخاص هذا النوع، و لکن ما حقّق صاحب هذا الأمر صوره هذا الأمر فیه، فإنّه کما لم یکن صوره جسم آدم جسم کلّ شخص من ذرّیّته، و إن کان هو الأصل الذى منه ظهرنا و تولّدنا، کذلک الروح المدبّره لجسم العالم بأسره. کما أنّک لو قدّرت الأرض مستویه لا تَرى‏ فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً ، و انتشرت الشمس علیها، أشرقت بنورها، و لم یتمیّز النور بعضه عن بعضه، و لا حکم علیه بالتجزّى، و لا القسمه، و لا على الأرض، فلمّا ظهرت البلاد و الدیار و بدت ظلالات هذه الأشخاص القائمه، انقسم النور الشمسى، و تمیّز بعضه عن بعضه، لما طرأ من هذه الصوره فى الأرض.

فإذا اعتبرت هذا، علمت أنّ النور الذى یخصّ هذا المنزل، لیس النور الذى یخصّ المنزل الآخر و لا المنازل الآخر، و إذا اعتبرت الشمس التی ظهر منها هذا النور، أو هو عینها من حیث انفهاقه«»، قلت: الأرواح روح واحده، و إنّما اختلفت بالمحال، کما أنّ الأنوار«» نور واحد«»، غیر أنّ حکم الإختلاف فى القوابل له، لاختلاف«» أمزجتها و صور أشکالها. و لمّا أعطیت هذا المنزل سنه إحدى و تسعین و خمس مائه، و أقمت فیه، شبّه لى بالماء فى النهر لا یتمیّز فیه صوره، بل هو عین الماء لا غیر. فإذا حصل ما حصل منه فى الأوانى تعیّن عند ذلک ماء الجبّ«» من ماء الجره من ماء الکوز، و ظهر فیه شکل إنائه و لون إنائه، فحکمت علیه الأوانى بالتجزّى و الأشکال، مع علمک أنّه عین ما لم یظهر فیه ما ظهر إذا کان فى النهر«». غیر أنّ الفرقان بین الصورتین فى ضرب المثل أنّ ماء الأوانى و أنوار المنازل إذا فقدت رجعت إلى النور الأصل و النهر الأصل، و کذلک هو فى نفس الأمر لم تبق آنیه و لا یبقى منزل.

فلمّا أراد اللّه بقاء هذه الأنوار على ما قبلته من التمیّز«» خلق أجسادا برزخیه تمیّزت فیها هذه الأرواح عند انتقالها عن هذه الأجسام الدنیاویه فى الدنیا فى النوم و بعد الموت، و خلق لها فى الآخره أجساما طبیعیه، کما جعل لها فى الدنیا«»، غیر أنّ المزاج مختلف، فینقلها من«» جسد البرزخ إلى أجسام نشأه الآخره، فتمیّزت أیضا بحکم تمیّز صور أجسامها، ثمّ لا یزال کذلک أبد الآبدین. فلا ترجع إلى الحال الأوّل من الوحده العینیه أبدا. فانظر ما أعجب صنع اللّه الذى أتقن کلّ شی‏ء. فالعالم، الیوم کلّه نائم، من ساعه مات رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، یرى نفسه حیث هى صوره محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  إلى أن یبعث. و نحن بحمد اللّه فى الثلث الأخیر من هذه اللیله التی العالم نائم فیها. و لمّا کان تجلّى الحقّ فى الثلث الأخیر من اللیل، و کان تجلّیه یعطى الفوائد و العلوم و المعارف التامّه أعلى و أکمل وجوهها، لأنّها عن تجلّى أقرب، لأنّه تجلّى فى السماء الدنیا، فکان علم آخر هذه الأمّه أتمّ من علم وسطها و أوّلها بعد موت رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لأنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لمّا بعثه اللّه، بعثه و الشرک قائم، و الکفر ظاهر، فلم یدع القرن الأوّل، و هو قرن الصحابه، إلّا إلى الإیمان خاصّه، ما أظهرهم ممّا کان یعلمه من العلم المکنون، و أنزل علیه القرآن الکریم، و جعله یترجم عنه بما تبلغه أفهام عموم ذلک القرن، فصوّر و شبّه و نعت بنعوت المحدثات، و أقام جمیع ما قاله فى صفه خالقه مقام صوره حسّیه مسوّاه معدّله، ثمّ نفخ فى هذه الصوره الخطابیه روحا لظهور کمال النشأه، و کان الروح فاطِرُ السَّماواتِ وَ«» و سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ«»، و کلّ آیه تسبیح فى القرآن فهو روح صوره نشأه الخطاب. فافهم فإنّه سرّ عجیب فلاح من ذلک الخواصّ القرن الأوّل دون عامّته، بل لبعض خواصّه من خلف خطاب التنزیه أسرار عظیمه، و مع هذا لم یبلغوا فیها مبلغ المتأخّرین من هذه الأمّه. لأنّهم أخذوها عن موادّ حروف القرآن و الأخبار النبویه.

فکانوا من ذلک بمنزله السهر الذین یتحدّثون من أوّل اللیل قبل نومهم، فلمّا وصل زمان ثلث هذه اللیله، و هو الزمان الذى نحن فیه، إلى أن یطلع الفجر، فجر«» القیامه، و البعث و یوم الحشر و النشر، تجلّى الحقّ فى ثلث هذه اللیله، و هو زماننا، فأعطى من العلوم و الأسرار و المعارف فى القلوب بتجلّیه ما لا تعطیه حروف الأخبار. فإنّه أعطاها فى غیر موادّ، بل المعانی مجرّده. فکانوا أتمّ فى العلم، و کان القرن الأوّل أتمّ فى العمل، و أمّا الإیمان فعلى التساوى. فإنّ هذه النشأه لمّا فطرت على الجسد، و بعث فیها نبىّ من جنسها، فما آمن به إلّا قوىّ على دفع نفسه، لما فیها من الجسد«» وجب السفوف«» و النفور من الحکم علیها، و لا سیّما إذا کان الحاکم علیها من جنسها یقول: بماذا فضل علىّ حتّى یتحکّم فىّ بما یرید فینسب من المؤمن إلى الصحابه من القوّه فى الإیمان ما لا ینسب إلى من لیست له مشاهده تقدّم جنسه علیه. فکان اشتغالهم بدفع قوّه سلطان الجسد«» أن یحکم فیهم بالکفر، یمنعهم من إدراک غوامض العلوم و أسرار الحقّ فى عباده، و لم تحصل له رتبه الإیمان بغیب صوره الرسول و ما جاء به، لکونهم مشاهدین له و لصوره ما جاء به. فلمّا جاء زماننا، وجدنا أوراقا مکتوبه سوادا فى بیاض، و أخبارا منقوله و وجدنا القبول علیها ابتداء لا تقدر«» على دفعه نفوسنا«»، إذ وفّقنا اللّه، علمنا أنّ قوّه نور الإیمان أعطى ذلک، و لم نجد تردّدا، و لا طلبنا آیه و لا دلیلا على صحّه ما وجدناه مکتوبا من القرآن و لا منقولا من الأخبار، علمنا على القطع قوّه الإیمان الذى أعطانا اللّه عنایه منه، و کنّا فى هذه الحاله مؤمنین بالغیب الذى لا درجه للصحابه فیه و لا قدم، کما لم یکن لنا قدم فى الإیمان الذى غلب علیه ما یعطیه سلطان الجسد«» عند المشاهده. فقابلنا هذه القوّه بتلک القوّه فتساویا.

و بقى الفضل فى العلم حیث أخذناه من تجلّى هذه اللیله المبارکه التی فاز بها أهل ثلثها، ممّا لا قدم للثلثین الماضیین من هذه الأمّه«» فیها. ثمّ إنّ تجلّیه سبحانه فى ثلث اللیل من هذه اللیالى الجزئیه التی تعطیها الجدیدان فى قوله:«» «إنّ ربّنا ینزل فى کلّ لیله فى الثّلث الآخر منها إلى السّماء الدّنیا فیقول: هل من تائب هل من مستغفر هل من سائل حتّى یتصدّع الفجر.» فقد شارکنا المتقدّمین فى هذا النزول و ما یعطیه، غیر أنّه تجلّى منقطع، و تجلّى ثلث هذه اللیله التی نحن فى الثلث الآخر منها، و هى من زمان موت رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  إلى یوم القیامه، لم یشارکنا فى هذا الثلث أحد من المتقدّمین. فإذا طلع فجرها-  و هو فجر القیامه-  لم ینقطع التجلّى، بل أفضل«» لنا تجلّیه. فلم یزل بأعیننا فنحن بین تجلّى دنیاوى و أخراوى، و عامّ و خاصّ، غیر منقطع و لا محجوب، و فى اللیالى الزمانیه یحجبه طلوع الفجر فجرنا«» ما حازوه فى هذه اللیالى، و فزنا بما حصل لنا من تجلّى ثلث هذه اللیله المبارکه التی لا نصیب لغیر أهلها جبرا لقلوبهم، لما فقدوه من مشاهده الرسول-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و کان خیرا لهم. فإنّهم لا یعرفون کیف کانت تکون أحوالهم عند المشاهده: هل یغلبهم الحسد أو یغلبونه فَ کَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتالَ وَ کانَ اللَّهُ قَوِیًّا عَزِیزاً«» فاعرف یا ولىّ منزلتک من هذه الصوره الإنسانیه التی محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  روحها و نفسها الناطقه.

هل أنت من قواها أو من محال قواها و ما أنت‏ من قواها هل بصرها أم سمعها أو شمّها أم لمسها أو طعمها فإنّى و اللّه قد علمت أىّ قوّه أنا من هذه الصوره. للّه الحمد على ذلک و لا تظنّ یا ولىّ أنّ اختصاصنا فى المنزله من هذه الصوره منزله«» القوى الحسّیه من الإنسان، بل من الحیوان، أنّ ذلک نقص بنا عن منزله القوى الروحانیه. لا تظنّ ذلک، بل هى أتمّ القوى، لأنّ لها الاسم الوهّاب، لأنّها هى التی تهب القوى الروحانیه ما یتصرّف فیه و ما تکون به حیاتها العلمیه من قوّه خیال و فکر و حفظ و تصویر«» و وهم و عقل، و کلّ ذلک من موادّ هذه القوى الحسّیه، و لهذا قال اللّه تعالى فى الذى أحبّه من عباده: «کنت سمعه الّذى یسمع به و بصره الّذى یبصر به.»«» و ذکر الصوره المحسوسه، و ما ذکر من القوى الروحانیه شیئا، و لا أنزل نفسه منزلتها، لأنّ منزلتها منزله الافتقار إلى الحواسّ، و الحقّ لا ینزل منزله من یفتقر إلى غیره، و الحواسّ مفتقره إلى اللّه لا إلى غیره. فنزل لمن هو مفتقر إلیه لم یشرک به أحدا، فأعطاها الغنى، فهى تأخذ«» منها و عنها، و لا تأخذ هى من سائر القوى إلّا من اللّه. فاعرف شرف الحسّ و قدره و أنّه عین الحقّ و لهذا لا تکمل النشأه الآخره إلّا بوجود الحسّ و المحسوس، لأنّها لا یکمل إلّا بالحقّ. فالقوى الحسّیه هم الخلفاء على الحقیقه فى أرض هذه النشأه عن اللّه. ألا تراه سبحانه کیف وصف نفسه بکونه: «سمیعا، بصیرا، متکلّما، حیّا، عالما، قادرا، مریدا» و هذه کلّها صفات لها أثر فى المحسوس، و یحسّ الإنسان من نفسه قیام هذه القوى به. و لم یصف سبحانه نفسه بأنّه عاقل، و لا مفکّر، و لا متخیّل، و ما أبقى له من القوى الروحانیه إلّا ما للحسّ مشارکه فیه، و هو الحافظ و المصوّر، فإنّ الحسّ له أثر فى الحفظ و التصویر. فلولا الاشتراک ما وصف الحقّ بهما نفسه. فهو الحافظ المصوّر، فهاتان صفتان روحانیه و حسّیه.

فتنبّه لما نبّهناک علیه، لئلّا ینکسر قلبک لما أنزلتک منزله القوى الحسّیه، لخساسه الحسّ عندک و شرف العقل. فأعلمتک أنّ الشرف کلّه فى الحسّ، و أنّک جهلت أمرک و قدرک. فلو علمت نفسک علمت ربّک، کما أنّ ربّک علمک، و علم العالم بعلمه بنفسه و أنت صورته. فلا بدّ أن تشارکه فى هذا العالم، فتعلمه من علمک بنفسک. و هذه نکته ظهرت من رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حیث قال: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»، إذ کان الأمر فى علم الحقّ بالعالم علمه بنفسه، و هذا نظیر قوله تعالى سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ فذکر النشأتین، نشأه صوره العالم بالآفاق و نشأه روحه بقوله: ثُمَّ أَنْزَلَ، فهو إنسان واحد ذو نشأتین، حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ-  للرّائین-  أَنَّهُ الْحَقُّ أنّ الرائى فیما رآه أنّه الحقّ لا غیره. فانظر یا ولىّ ما ألطف رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بامّته و ما أحسن ما علمهم و ما طرق لهم، فنعم المدرّس و المطرّق جعلنا اللّه ممّن مشى على مدرجته حتّى التحق بدرجته. آمین بعزّته فإن کنت ذا فطنه، فقد أومأنا إلیک بما هو الأمر علیه، بل صرّحنا بذلک، و تحملنا فى ذلک ما ینسب إلینا من ینکر ما أشرنا به فى هذه المسأله من العمى الذین یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَهِ هُمْ غافِلُونَ«». و اللّه، لولا هذا القول، لحکمنا علیهم بالعمى فى ظاهر الحیاه الدنیا و الآخره، کما حکم اللّه علیهم بعدم السماع مع سماعهم فى قوله تعالى ناهیا: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ«» مع کونهم سمعوا نفى عنهم السمع، و هکذا هو علم هؤلاء بظاهر الحیاه الدنیا بما لا تدرکه«» حواسّهم من الأمور المحسوسه لا غیر، لأنّ الحقّ تعالى‏ لیس سمعهم و لا بصرهم.» انتهى کلامه.«» فهو-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  نقطه دائره الوجود، و نکته سرّ اللّه فى کلّ موجود.

رسالتین:

بحر عشقى در نمى پنهان شده
در دو گز تن، عالمى پنهان شده‏

هر چه در توحید مطلق آمده‏
آن همه در تو محقّق آمده‏

لما مرّ أنّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- جاز درجه الکمال بتمام الصوره الإلهیه فى البقاء، و التنوّع فى الصور، و بقاء العالم به. یعنى آن حضرت حائز درجه کمال شده به آنکه متّصف است به تمامى صورت الهیه، اوّلا در بقا، چه روح کلّى محمّدى بقاى ازلى ابدى دارد. و ثانیا در تنوّع در صور، همچنان که حقّ تعالى متنوّع الصور است در تجلّى. و ثالثا در بقاى عالم به او، همچنان چه بقاى عالم به حقّ تعالى است.

روزبهان:

اکسیر اعظمى تو در اجساد کاینات
اى مایه جهان همه را اصل و کان تویى‏

و فى الحدیث المروىّ عن رسول اللّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  «إنّ اللّه یقول: لولاک یا محمّد، ما خلقت سماء و لا أرضا و لا جنّه و لا نارا» و ذکر خلق کلّ ما سوى اللّه. و در تورات آمده است که «نرید أن نخلق إنسانا بصفتنا و هیئتنا».

بهر خویش آن پاک جان را آفرید
بهر او خلق جهان را آفرید

فهو- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- الأوّل و الآخر، و الظاهر و الباطن، و هو بکلّ شی‏ء علیم. فإنّه الأوّل بالقصد، لأنّه العلّه الغائیه من العالم، و من شأن العلّه الغائیه أن یکون کذا، و هو الآخر بالإیجاد، لأنّه آخر جمیع الموجودات فى الوجود- کما ذکر- و هذا أیضا من شأن العلّه الغائیه، و هو الظاهر بالصوره و هذا ظاهر، و الباطن بالسوره- أى بالشرف و المنزله- لأنّ باطنه على صوره الحقّ و إن لم یکن ظاهرا من صورته عند أهل الصوره. و هو- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- بکلّ شی‏ء علیم لما قال: أُوتِیتُ جَوامِعَ الْکَلِم.

شعر:

هر چه بود درج در صحیفه هستى
نسخه‏اى باشد از کتاب محمّد
صلّى اللّه على محمّد و آل محمّد

از فحواى مؤدّاى کلام سابق بر فطن حبّى مشرب و ذَهِن عشقى مذهب واضح گشت که غرض از خلق حقّ تعالى عالم را شهود وجه ابدى است در مرائى حسن محمّدى به دیده مظاهر عشق سرمدى. بنا بر این استاد کارخانه تکوین، از صفاى آیینه صفات آیین مصطفوى آیینه‏ ها ساخت جلوه حسن بى ‏نهایت خود را. پس وصفین: محبّیت و محبوبیت و شاهدیت و مشهودیت میان ذات احدى و مرآت حسن ابدى محمّدى اظلال و اشباح انداخت. مرائى و مجالى عاشقى و معشوقى صورت بست بر وجهى که در مظهرى به وصف عاشقى ظهور کند و در مظهرى دیگر به نعت معشوقى جلوه نماید، تا به حکم «التفصیل فى الإجمال» جمال حسن آن«» بى‏زوال زیباتر نماید، پس لذّت وصال زیاده‏تر گردد.

رسالتین:

گر چه عاشق خود بود معشوق خود
بهر لذّت در دو پیکر سر زند

پس هر آن کو غالب افتد در شعف
سکّه یابد عاشقى بر آن طرف‏

شعر لابن فارض:

ففى النّشأه الأولى تراءت لآدم
بمظهر الحوّا قبل حکم الامومه

و کان ابتدا حبّ المظاهر بعضها
لبعض و لا ضدّ یضدّ لبعضه‏

و ما برحت تبدو تخفى لعلّه
على حسب الأوقات فى کلّ حقبه

و تظهر للعشّاق فى کلّ مظهر
من اللّبس فى أشکال حسن بدیعه

تجلّیت فیهم ظاهرا و احتجبت
باطنا بهم فأعجب لکشف بستره

و ما زلت إیّاها و إیّاى لم تزل‏
و لا فرق بل ذاتى لذاتى أحبّت‏

چون نور حسن و جمال قدم از روزن جان سیّد و سرور عالم- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- به قلب و قالب آدم بتابید، پس معنى آدم جامع جمیع اوصاف کمال الهیه گشت و صورت او مجلاى لطافت صورت حقّ. پس اوّل صورتى که مرآت حسن اصلى محمّدى شد، آدم بود که چون جوهر ذره مصطفویه خمیرمایه «خمّرت طینه آدم بیدىّ أربعین صباحا»«» گشت، در قالب لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ از مباشرت فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ به هیکل مکمّل «خلق اللّه آدم على صورته» مشکّل شد، لا جرم قبله ساجدین ملأ اعلى گشت.

حافظ:

ملک در سجده آدم زمین‏ بوس تو نیّت کرد
که در حسن تو سرّى یافت بیش از طور انسانى‏

پس حسن کامل جامع محمّدى که در آدم به وصف جمعى احدى بود در ذرّیّه‏ او منشعب شد و انقسام پذیرفت، هر کس را به صورتى مناسب او در جلوه آورد.

یوسف صدّیق را بر روى زد
خیمه خوبى ز سو تا سوى زد

جان داود از صدا بر جوش کرد
صوت او مر خلق را مدهوش کرد

بر کف موسى زد و پیدا نمود
با همه عالم ید بیضا نمود

دم ز احیا بر دم عیسى فکند
شور احیا در همه دنیا فکند

قال اللّه تعالى خطابا لحبیبه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ«». فى العرائس«»: «یعنى الباس کردیم تو را انوار هفت صفت از صفات تامّات ما، تا متّصف شدى به آن، و متخلّق گشتى به خلق آن. و سبع المثانى هفت دریاى صفات سبعه قدمیه است که حضرت را- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- در آن غسل کرده، و الباس فرموده او را از انوار آن صفات قدمیه کسوت ربوبیّت خویش تا مرآه اللّه باشد در بلاد اللّه و عباد اللّه، فسقاه من بحر علمه شرابات، و من بحر قدرته و من بحر سمعه و من بحر بصره و من بحر کلامه و من بحر إرادته و من بحر حیاته، فصار عالما بعلمه، قادرا بقدرته، سمیعا بسمعه، بصیرا ببصره، متکلّما بکلامه، مریدا بإرادته، حیّا بحیاته.

پس آن حضرت- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- به علم حقّ تعالى مى‏داند، ما کان و ما سیکون، و به قدرت او تقلیب اعیان مى‏کند در سماوات و ارضین، و به سمع او مى ‏شنود حرکات خواطر، و به بصر او مشاهده مى‏کند ما فى الضمائر، و به کلام او متکلّم مى ‏شود به حقایق ربوبیت و عبودیت و به اراده اوست هر چه اراده مى ‏کند، و به حیات او زنده مى ‏گرداند دلهاى مرده را و ابدان فانیه را.»

آفتاب مهر احمد اى پسر
از هزاران روزن آرد سر به در

نور علمش عالم‏آرایى کند
نور رویش عقل شیدایى کند

نور چشمش غارت دلها کند
نور زلفش حلّ مشکلها کند

نور لعلش باده در جوش آورد
تا که مستان را در آغوش آورد

نور جانش مى ‏نگنجد در جهان
اهل خود را مى‏کند بى‏ خان و مان‏

(صلّى اللّه علیه و آله و سلّم)

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۱ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۴۴۵-۴۶۸

بازدیدها: ۳۲

حتما ببینید

خطبه ها خطبه شماره ۱۹۸ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۹۸ صبحی صالح و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) ینبه على إحاطه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code