خانه / الباب الثالث / حکمت ها حکمت شماره ۱۴۷ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

حکمت ها حکمت شماره ۱۴۷ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

حکمت ۱۴۷ صبحی صالح

۱۴۷- وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ ( علیه ‏السلام ) لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِیِّ قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ( علیه ‏السلام ) فَأَخْرَجَنِی إِلَى الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ

یَا کُمَیْلَ بْنَ زِیَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَهٌ فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَ النَّاسُ ثَلَاثَهٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِیلِ نَجَاهٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَى رُکْنٍ وَثِیقٍ

یَا کُمَیْلُ الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَهُ وَ الْعِلْمُ یَزْکُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ وَ صَنِیعُ الْمَالِ یَزُولُ بِزَوَالِهِ

یَا کُمَیْلَ بْنَ زِیَادٍ مَعْرِفَهُ الْعِلْمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ بِهِ یَکْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَهَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ

یَا کُمَیْلُ هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَهٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَهٌ
هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَهً بَلَى أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ مُسْتَعْمِلًا آلَهَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِیَائِهِ

أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَهِ الْحَقِّ لَا بَصِیرَهَ لَهُ فِی أَحْنَائِهِ یَنْقَدِحُ الشَّکُّ فِی قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَهٍ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ

أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّهِ سَلِسَ الْقِیَادِ لِلشَّهْوَهِ أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ

لَیْسَا مِنْ رُعَاهِ الدِّینِ فِی شَیْ‏ءٍ أَقْرَبُ شَیْ‏ءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَهُ کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِیهِ
اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّهٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ وَ کَمْ ذَا وَ أَیْنَ

أُولَئِکَ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً یَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ حَتَّى یُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ

هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِیقَهِ الْبَصِیرَهِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَهٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى

أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ الدُّعَاهُ إِلَى دِینِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْیَتِهِمْ انْصَرِفْ یَا کُمَیْلُ إِذَا شِئْتَ

الباب الثالث فى العلم و الهدى و الدین و أوصاف أصناف العلماء

من کتاب منهاج الولایه فى نهج البلاغه فى العلم و الهدى و الدین و أوصاف أصناف العلماء

حکمت ۱۴۷

روایت است از کمیل بن زیاد-  رضى اللّه عنه-  که گفت: روزى امیر المؤمنین على بن ابى طالب-  علیه الصلاه و السلام-  دست مرا گرفت و بیرون برد تا به صحرا رسید. پس نفسى دراز بکشید، بعد از آن گفت: «یا کمیل إنّ هذه القلوب أوعیه، فخیرها أوعاها، فاحفظ عنّى ما أقول لک:» یعنى بدرستى که قلوب ظروف علوم است که در او محفوظ مى‏ ماند، پس بهترین دلها آن است که علم بیشتر جا گیرد در آن، و حفظ آن بیشتر نماید، پس یاد گیر از من آنچه مى ‏گویم تو را.

«النّاس ثلاثه: فعالم ربّانىّ،» یعنى مردمان سه فرقه ‏اند: یکى عالم ربّانى، و آن عالمى است که عمل کند به علم خود.

سفیان بن عیینه گوید: «جاهل‏ترین مردمان آن کس است که به علم خود کار نکند، و به علم مشغول گردد و عمل رها کند، و عالم‏ترین مردمان آن کس است که به علم خود کار کند، و این از براى آن است که کمال علم به قوّه یقین است و علامت قوّه یقین در علم، عمل است.»

اى غرّه به علم خود عمل کو
در کوى یقین تو را محل کو

عقل از در حقّ نشان ندادت‏
«شرّ ا لعلما» لقب نهادت‏

علمت ز عمل چو ماند بى‏بهر
تریاک تو را نمود چون زهر

پنداشته‏اى که مرهمت اوست‏
درد دل توست آن، نه داروست‏

چون مشک میان مبرز«» افتاد
عاقل نبود به بوى او شاد

و من کلامه- علیه الصلاه و السلام و التحیّه- «»: «أوضع العلم ما وقف على اللّسان، و أرفعه ما ظهر فى الجوارح و الأرکان.»

نه از آن، لعنت است بر ابلیس
که نداند همین یمین ز یسار

زان بر او لعنت است کاندر دین‏
علم داند به علم نکند کار

گر تو از علم با عمل نرسى
عالمى فاضل ولى نه کسى‏

یا من تقاعد عن مکارم خلقه
لیس التّفاخر بالعلوم الزّاخره

من لم یهذّب علمه أخلاقه‏
لم ینتفع بعلومه فى الآخره

در وصیّت لقمان است-  علیه السلام- : «یا بنىّ لا یستطاع العمل إلّا بالیقین، و لا یعمل المرء إلّا بقدر یقینه، و لا یقصّر عامل حتّى یقصر یقینه.» یعنى استطاعت عمل نیست الّا به یقین، و عمل نمى ‏کند مرد الّا به قدر یقینى که دارد، و تقصیر نمى‏کند هیچ عامل الّا به واسطه قصور یقین او.

و در عوارف است : «فکان الیقین أفضل العلم، لکونه ادّعى إلى العمل، و ما کان ادّعى إلى العمل ادّعى إلى العبودیه، و ما کان ادّعى إلى العبودیه کان ادّعى إلى القیام بحقّ الربوبیه. و کمال الحظّ من الیقین و العلم باللّه للصوفیه و العلماء الزاهدین، فبان بذلک فضلهم و فضل علمهم.» «و متعلّم على سبیل نجاه،» و دوم، متعلّمى که به قصد نجات آخرت علم آموزد.

«و همج رعاع أتباع کلّ ناعق، یمیلون مع کلّ ریح،» و سیوم، فرومایگان سفله که به واسطه عدم یقین در علم بر چیزى ثابت نباشند، و به هر بادى از جا بجنبند و از معلوم خود بگذرند.

مولانا:

هر که بر بادى رود از جا، خسى است
ز آنکه باد ناموافق خود، بسى است‏

علم گفتارى که آن بى‏جان بود
طالب روى خریداران بود

اى بسا عالم ز دانش بى‏نصیب
حافظ علم است آن کس نى حبیب

‏«لم یستضیئوا بنور العلم،» روشنى نجستند در ظلمت‏آباد جهالت به نور علم، عطّار فرماید:

جمله تاریک است این محنت‏سراى
علم در وى چون چراغ رهنماى‏

رهبر جانت در این تاریک‏جاى‏
جوهر علم است و علم جانفزاى‏

تو در این تاریکى بى‏پا و سر
چون سکندر مانده‏اى بى‏راهبر

گر تو برگیرى از این جوهر بسى‏
خویش را یابى پشیمانتر کسى

‏ور نیابى جوهرت اى هیچ کس
هم پشیمانتر تو خواهى بود و بس

گر بود ور نبود این جوهر تو را
هر زمان یابم پشیمانتر تو را

خویش را در بحر عرفان غرق کن‏
ورنه، بارى خاک ره بر فرق کن‏

گر نمى‏بینى جمال یار، تو
خیز و منشین مى‏طلب اسرار، تو

گر نمى‏دانى طلب کن، شرم دار
چون خرى تا چند باشى بى‏فسار

شب مخسب و روز هم چیزى مخور
این طلب در تو پدید آید مگر

این جهان و آن جهان در جان توست‏
تن ز جان و جان ز تن پنهان توست

‏«و لم یلجئوا إلى رکن وثیق.» و پناه نیاوردند به دودمان محکم، و متمسّک نشدند به حبل متین و عروه وثقى.

عطّار:

تو ز کورى، ره نمى‏دانى ز چاه
خیز وز حق، دیده بیننده خواه‏

کار تو یا رب که چون زیبا کنند
گر به کورىّ خودت بینا کنند

و أنشد- علیه السلام- (شعر):

ما الفخر إلّا لأهل العلم أنّهم
على الهدى لمن اشهدى أدلّاء

و وزن کلّ امرى‏ء ما کان یحسد
و الجاهلون لأهل العلم أعداء

نقل است که آمد مردى به نزد معاذ و گفت : خبر ده مرا از دو مرد: یکى مجتهد در عبادت، کثیر العمل، قلیل الذنوب، الّا آنکه ضعیف الیقین باشد و شک در او در آید. معاذ گفت: «لیحبطنّ شکّه أعماله». شکّ او عملهاى او را ناچیز کند. پس گفت: خبر ده مرا از مردى اندک عمل، قوىّ الیقین، کثیر الذنوب. پس ساکت شد معاذ، پس آن مرد گفت: «و اللّه لإن أحبط شکّ الأوّل الأعمال برّه، لیحبطنّ یقین هذا ذنوبه کلّها». یعنى به خدا سوگند که اگر شکّ مرد اوّل باطل مى‏کند اعمال خیر او، هر آینه یقین این ناچیز مى ‏کند تمام گناهان او. معاذ گفت: «ما رأیت الّذى هو أفقه من هذا.» ندیدم کسى که افقه از این باشد.

و روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «خیر ما القى فى القلب الیقین.» و من کلام له-  علیه السلام- : «نوم على یقین خیر من صلاه فى شکّ.» یعنى خواب بر یقین بهتر است از نماز در شکّ.

«یا کمیل العلم خیر من المال، العلم یحرسک و أنت تحرس المال-  و المال تنقصه النّفقه، و العلم یزکو على الإنفاق، و صنیع المال یزول بزواله.» اى کمیل علم بهتر است از مال، چه علم حراست و محافظت مى ‏کند تو را و تو حراست مى ‏کنى مال را، و انفاق به مال کم مى‏ گرداند مال را، و انفاق به علم زیاده مى‏ گرداند علم را، و احسانى که به سبب مال حاصل شده باشد، زائل مى ‏شود به زوال مال.

فى کتاب العوارف : «و ینبّئک عن شرف علم الصوفیه و زهّاد العلماء بأنّ علوم هؤلاء القوم لا تحصل مع محبّه الدنیا، و لا تنکشف إلّا بمجانبه الهوى، و لا تدرّس إلّا فى مدرسه التقوى. قال اللّه تعالى: وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ«» جعل العلم میراث التقوى.» عطّار:

عهد پیشین را یکى استاد بود
چار صد صندوق علمش یاد بود

کار او جز علم و جز طاعت نبود
فارغ او زین هر دو یک ساعت نبود

بود اندر عهد او پیغمبرى
وحى او«» بگشاد بر جانش درى‏

گفت با آن مرد گو کاى بى‏قرار
گر چه هستى روز و شب در درد کار

چون دل از دنیات دور افکنده نیست
جاى تو جز دوزخ سوزنده نیست‏

صد جهان علم با معنا به هم‏
دوزخ آرد بار با دنیا به هم‏

تا بود یک ذرّه، دنیا دوستى
با تن دوزخ به هم در پوستى‏

مى‏روى در سر نگونسارى که چه‏
دشمن ما دوست مى‏دارى که چه‏

فى الفتوحات المکّیه فى الباب الثانی و الثلاثین و ثلاثمائه: «قال اللّه تعالى: أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما، فهذا إعلام بأنّهم علموا ثمّ طرأ النسیان على بعضهم.

فمنهم: من استمرّ علیه حکم النسیان فَ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ، و من ذکر فیذکروهم أولوا الألباب، و لبّ العقل هو الذى یقع به الغذاء للعقلاء، فهم أهل الاستعمال لا ینبغی أن یستعمل بخلاف أهل العقول. فإنّهم أهل قشر زال عنه لبّه فأخذه أولوا الألباب. فعقلوا و ما استعملوا ما ینبغی أن یستعملوه، لأنّ العقل لا یستعمل إلّا إذا کان قشرا على لبّ، فاستعمال العقل بما فیه من صفه القبول لما یرد من اللّه ممّا لا یقبله العقل الذى لا لبّ له من حیث فکره. فلهذا أهل اللّه هم أهل الألباب، لأنّ‏ اللبّ غذاء لهم، فاستعملوا ما به من قوامهم. و أهل العقل هم الّذین یعقلون الأمر على ما هو علیه إن اتّفق و کان نظرهم فى دلیل. فإذا عقلوا ذلک کان أصحاب عقل.

فإن استعملوه بحسب ما یقتضى استعمال ذلک المعقول فهم أصحاب لبّ.

شعر:

و فى اللبّ لبّ الذهن«» إن کنت تعلم
و فى الذهن إمداد لمن کان یفهم‏

فمن رزق الفهم من المحدثات فقد رزق العلم، و ما کلّ من رزق علما کان صاحب فهم، و الفهم درجه علیا فى المحدثات، و به ینفصل علم الحقّ من الخلق.

فإنّ اللّه له العلم و لا متّصف«» بالفهم و بالعلم، و فى الفهم عن اللّه یقع التفاضل بین العلماء باللّه، و الفهم متعلّقه الإمداد الإلهى الصورىّ خاصه، فإن کان الإمداد فى غیر صوره کان علما، و لم یکن هناک حکم للفهوم«»، لأنّه لا متعلّق له إلّا هذه الحضره.

فلهذا سمّى«» مستفیدا لما استفاده من فهمه، إذ لا یصحّ لمستفید استفاده من غیره، لإحاله«» الانتقال من محلّ العالم المعلّم إلى محلّ المتعلّم، فما استفاد ما استفاد إلّا من فهمه. فللمعلّم إنشاء صوره ما یرید تعلیمها للطالب المتعلّم، و للمستفید الفهم عنه. فلولا قوّه الفهم ما استفاد. فکما «لا یستوی الظلمات و النور، وَ لَا الظِّلُّ وَ لَا الْحَرُورُ، و لا الاحیاء و لا الأموات» کذلک «لا یستوى الأعمى» و هو الذى لا یفهم فیعلم، «و لا البصیر» و هو الذى یفهم فیعلم. کما «وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لَا» ف «لا یستوى الحقّ و الخلق». فإنّه فاطِرُ السَّماواتِ وَ-  فاعلم-  وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ«» فابهم، فحیّر العقول و الفهم بین الإعلام و الإبهام، غیر أنّ الرحمه لما عمّت عاملهم الحقّ بما أدّاهم إلیهم اجتهادهم أصابوا فى ذلک أو أخطئوا طریق القصد بالوضع، إذ لا خطأ من هذا الوجه فى العالم إلّا على ما ذکرناه من إضافه شی‏ء إلى غیر ما أضیف إلیه فى نفس الأمر، لکن یطلب الشی‏ء من غیر سببه الذى وضع له.

فله أجر الطلب لأجر الحصول، لأنّه لم یحصل. فهو کطالب فى الماء جذوه نار، فکان فى الإبهام غیر«» المکر الإلهى. فالعالم یلحق الفروع بأصولها على بصیره و کشف، و المبهم علیه یلحق الفروع بالأصول، و إن وافقت أصولها، فیحکم المصادقه«»، و هو یتخیّل أنّها أصل لذلک الفرع. فإذا صادف سمّى خیالا صحیحا، و إن لم یصادف سمّى خیالا فاسدا.

فلولا الإبهام ما احتیج إلى الفهم. فهى قوّه لا تصرّف لها إلّا فى المبهمات و غوامض الأمور. و یحتاج صاحب الفهم إلى معرفه المواطن. فإذا کان بیده المیزان الموضوع الإلهى عرف مکر اللّه و میّزه، و مع هذا فلا یأمنه فى المستقلّ ، لأنّه من أهل النشأه التی تقبل الغفلات و النسیان و عدم استحضار العلم بالشى‏ء فى کلّ وقت، و لا فائده فى إلحاق الفروع بأصولها إلّا أن یکون للفروع حکم الأصول، أصل العالم وجود الحقّ، فللعالم حکم وجود الحقّ، و هو الوجوب من حیث ما هو وجوب. ثمّ کون الوجوب ینقسم إلى وجوب بالذات و إلى وجوب بالغیر، هذا أمر آخر، و کذلک أصل وجود العلم باللّه العلم بالنفس، فللعلم باللّه حکم العلم بالنفس الذى هو أصل ، و العلم بالنفس بحر لا ساحل له عند العلماء بالنفس. فلا یتناهى العلم بها، هکذا حکم علم النفس. فالعلم باللّه الذى هو فرع هذا الأصل یلحق به فى الحکم، فلا یتناهى العلم باللّه. ففى کلّ حال یقول:«» فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِکُ. فیزید اللّه‏ علما بنفسه لیزید علما بربّه، هذا یعطیه الکشف الإلهى.

و یذهب بعض أصحاب الأفکار إلى أنّ العلم باللّه أصل فى العلم بالنفس، و لا یصحّ ذلک أبدا فى علم الخلق باللّه، و إنّما ذلک فى علم الحقّ خاصّه، و هو تقدّم و أصل بالمرتبه لا بالوجود. فإنّه بالوجود«» عین علمه بالعالم، و إن کان بالرتبه أصلا فما هو بالوجود، کما یقول«» بالنظر العقلى فى العلّه و المعلول و إن تساویا«» فى الوجود، و لا یکون إلّا کذلک، فمعلوم أنّ رتبه العلّه تتقدّم على رتبه المعلول لها عقلا لا وجودا، و کذلک المتضایفان من حیث ما هما متضایفان، و هم أتمّ فیما یرید، فإنّ کلّ واحد من المتضایفین علّه و معلول لما«» قامت به الإضافه، فکلّ واحد علّه لمن هو معلول و معلول لمن هو علّه. فعلّه النبوّه أوجبت للأبوّه أن تکون معلوله لها«»، و من حیث أعیانها«» لا علّه و لا معلول.» «یا کمیل بن زیاد معرفه العلم دین یدان،»«» اى کمیل بن زیاد معرفت علم، دینى است اطاعت کرده شده.

و مراد از معرفت علم، تفصیل علم مجمل وهبى لدنّى است. قال تعالى: وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ«»، وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً«» و آن حقیقت و اصل علم است.

قال المحقّق القونوى: «العلم حقیقه مجرّده کلّیه، و هو عین النور لا یدرک شی‏ء إلّا به، و لشدّه ظهوره لا یمکن تعریفه.» فى الفتوحات المکّیه: «إنّ الإنسان عالم بالذات. فکلّ علم تحصل له إنّما هو تذکّر، و لا یشعر به أنّه تذکّر إلّا أهل اللّه، و ما یعلم الإنسان إلّا ما یعطیه استعداده إذا استعمله أو فجئه لا یقبل فوق ذلک، فإنّه لیست فیه قوّه القبول.» آنچه هر انسان را از علوم وهبیّه است ذاتیّه بى‏تعمّل، حقیقت علم است متّصف به وحدت و کلّیت. امّا معرفت علم عبارت از علم جزئى مکتسب تفصیلى است که به تعمّل حاصل مى‏شود، کما قال تعالى لبنى إسرائیل: «تأدّبوا بَیْنَ یَدَىَّ بِآدابِ الرُّوحانِیِّین، وَ تَخَلَّقُوا بِأخْلاقِ الصِّدِّیقینَ، أظْهِرُواو الْعِلْمَ مِنْ قُلُوبِکُمْ حَتّى یُغْطّیَکُمْ وَ یُغَمِّرَکُمْ».

عطّار:

ذات جان را معنى بسیار هست
لیک تا نقد تو گردد کار هست‏

آن معان کآن تو را در جان بود
تا نپیوندد به تن پنهان بود

دولت دین گر میسّر گرددت
نقد جان با تن برابر گرددت‏

قال بعضهم: إنّ العلم کلّى مطلق مجرّد من الترکیب، و أمّا المعرفه نتیجه ترکیب العلم الجملى بالأوعیه الواعیه الوجودیه الفهمیه الکسبیه الجزئیه، و لأجل هذا لا یسمّى اللّه تعالى عارفا.

و لهذا مسمّى است به معرفت که عبارت است از ادراک رسم شی‏ء و اثر او، از عرف که رایحه است، و لهذا ضدّ او نکره است. و امّا علم ادراک کنه است، و إنّما یحصل للعبد بوهب من اللّه تعالى بعد الفناء عن الأوصاف البشریه، و اکتساء الصفات الإلهیه بالبقاء به تعالى.

قال صدر المحقّقین فى تفسیر الفاتحه : «اعلم أنّ العلم الصحیح الذى هو النور الکاشف للأشیاء-  عند المحقّقین من أهل اللّه و خاصّته-  عباره عن تجلّ إلهى فى حضره نور ذاته. و قبول المتجلّى له ذلک العلم هو بصفه وحدته بعد سقوط احکام‏ نسبه الکثره و الاعتبارات الکونیه عنه، کما مرّ و على نحو ما مرّ«»، و ذلک بحکم عینه الثابته فى علم ربّه أزلا من الوجه الذى لا واسطه بینه و بین موجده، لأنّه فى حضره علمه ما برح، کما سنشیر إلیه فى مراتب التصوّرات إن شاء اللّه. و سرّ العلم هو معرفه وحدته فى مرتبه الغیب. فیطلع المشاهد الموصوف بالعلم بعد المشاهده بنور ربّه على العلم فى مرتبه وحدته بصفه وحدته أیضا کما مرّ. فیدرک بهذا التجلّى النورى العلمى من الحقائق المجرّده ما شاء الحقّ-  سبحانه-  أن یریه منها، ممّا فى مرتبته«» أو تحت حیطتها.

و لا ینقسم العلم فى هذا المشهد إلى تصوّر و تصدیق، کما هو عند الجمهور، بل هو تصوّر فقط. فإنّه یدرک حقیقه التصوّر و المتصوّر و الإسناد و السبق و المسبوقیه و سائر الحقائق مجرّده فى آن واحد بشهود واحد غیر مکیّف و صفه وحدانیه، و لا تفاوت حینئذ بین التصوّر و التصدیق. فإذا عاد إلى عالم الترکیب و التخطیط«» و حضر مع أحکام هذا الموطن یستحضر تقدّم التصوّر على التصدیق عند الناس بالنسبه إلى التعقّل الذهنى، بخلاف الأمر فى حضره العلم البسیط المجرّد. فإنّه إنّما یدرک هناک حقائق الأشیاء، فیرى أحکامها و صفاتها أیضا حقائق کهى مجاوره لها و مماثله، و لمّا کان الإنسان و کلّ موصوف بالعلم من الخلق لا یمکنه أن یقبل لتقیّده بما بیّناه فى هذا التمهید [أن یقبل‏]  إلّا أمرا مقیّدا متمیّزا عنده صار التجلّى الإلهى، و إن لم یکن من العالم التقیید ینصبغ عنده وروده کما مرّ بحکم نشئه متجلّى له، و حاله و وقته و موطنه و مرتبته، و الصفه الغالب حکمها علیه. فیکون إدراکه لما تضمّنته التجلّیات بحسب الفیود المذکوره و حکمها فیه، و فى الإنسلاخ عن هذه‏ الأحکام و نحوها یتفاوت المشاهد«» مع استحاله رفع أحکامها بالکلّیه، لکن یقوى و یضعف-  کما ذکرته فى مسأله قهر أحدیه التجلّى-  أحکام الکثره النسبیه.»

چون بتابد آفتاب معرفت
از سپهر این ره عالى صفت‏

صد هزار اسرار در زیر نقاب‏
روى مى‏بنمایدت چون آفتاب‏

کاملى یابد در آن جانى شگرف
تا کند غوّاصى آن بحر ژرف‏

مغز بیند از درون پوست، او
خود نبیند ذرّه‏اى جز دوست، او

گر ز اسرارت شود ذوقى پدید
هر زمانت نو شود شوقى پدید

این جهان و آن جهان در جان توست‏
تن ز جان و جان ز تن پنهان توست

‏«به یکسب الإنسان الطّاعه فى حیاته، و جمیل الأحدوثه بعد وفاته.» یعنى معرفت علم، دینى است مطاع که به واسطه آن کسب مى‏کند انسان طاعت در حین حیات او، و ذکر خیر بعد از وفات او.و فى کتاب شهاب الخبر عن رسول اللّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من طلب علما فأدرکه کتب له کفلان من الأجر، و من طلب علما فلم یدرکه کتب له کفل من الأجر.»

گلشن:

ز من جان برادر پند بنیوش
به جان و دل برو در علم دین کوش‏

که عالم در دو عالم سرورى یافت‏
اگر کهتر بود« از وى مهترى یافت‏

و روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ الفتنه تجى‏ء فتنسف العباد نسفا، ینجو العالم منها بعلمه.» یعنى بدرستى که فتنه بیاید پس به باد بردهد بندگان را، نجات یابد دانا از آن به دانش خویش.

و عنه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «»: «خیار امّتى علماؤها و حکماؤها حلماؤها.» شیخ ابو النجیب روایت کند به اسناد خود از حضرت رسالت-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  که گفت: «من یرد اللّه به خیرا یفقّهه فى الدّین، و إنّما أنا قاسم و اللّه معطى» یعنى هر کس که خداى بر وى خیر خواسته باشد او را در دین دانا گرداند، و من قسمت‏کننده‏ام و خداوند بخشنده است-  جلّ جلاله-  او را دهد که خود خواهد.

فى العوارف«»: «چون آب علم به فهم پیوندد، بصر دل گشوده شود، و بدان حقّ از باطل پیدا شود، و گمراهى از راه راست بازدید آید و مبیّن و روشن گردد. پس هر کس که فقیه‏تر، نفس او به معالم و احکام دین منقاد و فرمانبردارتر، و به اجابت شتابانتر، و حظّ او از نور یقین وافرتر. و علم جمله‏اى است موهوب و بخشنده از حضرت بارى-  سبحانه و تعالى-  دلها را، و معرفت ممیّز آن جمله است، و هدى یافت دل است.» «یا کمیل بن زیاد هلک خزّان الأموال و هم أحیاء، و العلماء باقون باقى الدّهر«»، أعیانهم مفقوده و أمثالهم فى القلوب موجوده.» اى کمیل بن زیاد هلاک شدند خزینه‏داران اموال و آن خزاین اموال بى‏ایشان مانده، و علما باقى‏اند ابد الدهر به حیات علم، اعیان ایشان مفقود است، و امثال ایشان در قلوب موجود است.

حافظ:

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام ما

«ها إنّ هاهنا لعلما جمّا- و أشار إلى صدره- لو أصبت له حمله» آگاه باش اى کمیل زیاد بدرستى که در اینجا- و به دست مبارک اشاره کرد به آن سینه که خزاین انفاس اسرار سینه و گنجینه جواهر معارف و نقود علوم لدنیه بود که در اینجا- علم بسیارى هست اگر بیافتمى کسانى که دریابند آن را و حمل آن توانند نمود.

حافظ:

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام ما

«ها إنّ هاهنا لعلما جمّا- و أشار إلى صدره- لو أصبت له حمله» آگاه باش اى کمیل زیاد بدرستى که در اینجا- و به دست مبارک اشاره کرد به آن سینه که خزاین انفاس اسرار سینه و گنجینه جواهر معارف و نقود علوم لدنیه بود که در اینجا- علم بسیارى هست اگر بیافتمى کسانى که دریابند آن را و حمل آن توانند نمود.

مولانا گوید:

چه بودى که یک گوش پیدا شدى
حریف زبانهاى مرغان ما

چه بودى که یک مرغ پرّان شدى‏
بر او طوق سرّ سلیمان ما

آن را که ز سلطان یقین تمکین نیست
گو از بر من برو که او را دین نیست‏

دریاى عجایب است در سینه من‏
لیکن چه کنم که یک عجایب بین نیست‏

گر سخن‏کش یابم اندر انجمن
صد هزاران گل برویم چون چمن‏

چه در حدائق بیانش همه شقایق حقایق رسته، و نرگس و نسرین عین الیقین شکفته.

حافظ:

یا رب کجاست محرم رازى که یک زمان
دل شرح آن دهد که چه دید و چه‏ها شنید

اسرار عاشقان را، باید زبان دیگر
دردا که نیست پیدا، در شهر هم‏زبانى‏

بر سبیل تحسّر مى‏ فرماید که «اگر یافتمى»، یعنى حامل آن مفقود است و فهم کس به آن نمى ‏رسد.

مولانا:

اى دریغا عرصه افهام خلق
سخت تنگ آمد ندارد خلق حلق«»

اى ضیاء الحق به حدق«» راى تو
حلق بخشد سنگ را حلواى تو

کوه طور اندر تجلّى حلق یافت
تا که مى نوشید و مى را برنتافت‏

صار دکّا منه و انشقّ الجبل‏
هل رأیتم من حیل رفض الجمل‏

لقمه بخشى آید از هر کس به کس
حلق بخشى کار یزدان است و بس‏

حلق بخشد جسم را و روح را
حلق مى‏بخشد به هر عضوت جدا

این گهى بخشد که اجلالى شوى
از دغا و از دغل خالى شوى‏

تا نگویى سرّ سلطان را به کس‏
تا نریزى قند را پیش مگس‏

گوش آن کس نوشد اسرار جلال
کو چو سوسن صد زبان افتاد لال‏

حلق جان از فکر تن خالى شود
آن گهان روزیش اجلالى شود

حلق عقل و دل چو شد خالى ز فکر
یابد او بى‏هضم معده رزق بکر

حلق نفس از وسوسه خالى شود
میهمان وحى اجلالى شود

«بلى اصیب«» لقنا غیر مأمون علیه، مستعملا آله الدّین للدّنیا.» بلى، مى‏یابم تیز فهمى که به امن نیستم از او، که استعمال کند آلت تحصیل دین را که علم است از براى تحصیل دنیا.

مولانا:

بد گهر را علم و فنّ آموختن
تیغ دادن دان به دست راهزن‏

تیغ دادن در کف زنگى مست‏
به که آید علم را ناکس به دست‏

علم مال و منصب و جاه و قران
فتنه آمد در کف بد گوهران‏

«أو متقلّد الجمله الحقّ«»، لا بصیره له فى أحنائه، ینقدح الشّکّ فى قلبه لأوّل عارض‏ من شبهه.» یعنى یا کسى مى‏یابم که تقلیدکننده است جمله حقّ را، بى‏بصیرتى در فحواى آن، پس در مى‏آید شکّ در دل او از اوّل شبهه که عارض او مى ‏شود.

«ألا لا ذا و لا ذاک» متنبّه شو که نه آن است و نه این که قابل و حامل این علم باشد.

«منهوما باللّذّه، سلس القیاد،«»» حریص به لذّت نفس، و سلس الانقیاد«»، و متتابع الاتباع، و فرمانبردار شهوت و هواى طبیعت.

«أو مغرما بالجمع و الإدّخار.» یا مشتاق به جمع مال و ذخیره کردن، یعنى حال «لقن» و «متقلّد»، در حمل علم دین از این دو بیرون نیست.

«لیسا من رعاه الدّین فى شی‏ء،» نیستند هیچ کدام از این دو که رعایت‏کننده دین باشند در امرى از امور.

«أقرب شی‏ء«» بهما الأنعام السّائمه» نزدیکترین چیزى که به ایشان ماند، چهارپایان چرنده‏اند پس چگونه رعایت و محافظت دین متأتّى شود، حامل فقه در دین شوند، و لا فقیه إلّا الزاهد.

«کذلک یموت العلم بموت حاملیه. اللّهمّ بلى لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّه، إمّا ظاهرا مشهورا، أو خائفا مغمورا،» یعنى همچنین مى‏میرد علم به موت حاملان علم، یعنى علماى الهى. بلى، خالى نمى‏باشد زمین از کسى که قیام نماید براى خدا به حجّت و برهان حقّ، لیکن گاه باشد که ظاهر و مشهور باشد این حجّه اللّه على الخلق-  اگر زمان اقتضاى ظهور و شهرت و اشاعه دین کند-  و گاه باشد که به خوف و خفا اقامت دین نماید، بى‏آنکه خلایق او را دانند، و مغمور و مستور باشد از دیده خلایق.

در میان و از میان بیرون شده
در جهان و از جهان بیرون شده‏

محو گشته فانى مطلق شده‏
در جهان عشق مستغرق شده‏

«لئلّا تبطل حجج اللّه و بیّناته.» تا باطل نگردد حجّتهاى خداى تعالى و بیّنات او بر بندگان.

«و کم ذا» و کجاست این قیام به حجّت «و أین اولئک» و کجایند آن قائمان به حجّه اللّه «اولئک-  و اللّه-  الأقلّون عددا، و الأعظمون«» قدرا.» آن گروه-  به خدا سوگند-  که کمترین طوایف مردمند در شمار، و بزرگترین امم‏اند در شمار به حسب قدر و مقدار.

هان و هان این دلق‏پوشان من‏اند
صد هزاران در هزار و یک تن‏اند

«بهم یحفظ اللّه حججه و بیّناته، حتّى یودعوها نظراءهم،» به این طایفه حفظ مى‏فرماید خداى تعالى حجّتها و بیّنات خود را، تا زمانى که بسپارند آن را به کسانى که نظیر ایشان باشند در استحقاق این امر.

«و یزرعوها فى قلوب أشباههم.» و زرع نمایند در اراضى قلوب کسانى که جنس و مشابه ایشان باشند.

مصرع:

همدلى از همزبانى خوشتر است‏

«هجم بهم العلم على حقیقه البصیره،» هجوم و غلبه کرده به این طایفه علم بر حقیقت بصیرت در قلوب ایشان، نه آنکه رسوم علوم است در عقول ایشان.

فى العرائس: «البصیره أن تطلع شموس العرفان فیندرج فیها أنوار العقول.»

مولانا:

گوش جان و چشم جان جز این حس است
گوش عقل و گوش ظنّ زین مفلس است‏

عقل جزوى آفتش وهم است و ظنّ‏
ز آنکه در ظلمات شد او را وطن‏

از براى آنکه موطن عقل جزئى نفس ظلمانى است خالى از نور هدایت به علم یقینى، چه وجهه او سفل ارض طبیعت است، و لهذا ادراک به مواطن و حقایق اشیا نمى‏تواند کرد، چه نور آلت ادراک اشیا است. و امّا محلّ بصیرت، قلب نورانى است مکحّل به نور هدایت و صاحب علم یقینى است. زیرا که وجهه او اعلى علّیین روح است، و به نورانیت و صفاى روح، مباشر روح یقین مى‏شود، و به قوّه بصیرت آن را در مى‏یابد، و لهذا بعد از آنکه فرمود: «هجم بهم العلم على حقیقه البصیره»، فرمود: «و باشروا روح الیقین،» یعنى چون هجوم علم بر ایشان بر حقیقت بصیرت بود، مباشر روح یقین شدند.

«اولئک خلفاء اللّه فى أرضه، الدّعاه إلى دینه.» آن گروهند که خلفا و نایبان خداى تعالى‏اند در زمین او، و دعوت‏کنندگان خلقند به دین او.

مولانا:

سایه یزدان بود بنده خدا
مرده این عالم و زنده خدا

فى حاشیه العوارف قال الشیخ: «البصیره قسمان: بصیره القلب، و هو ما قال تعالى«»: قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى‏ بَصِیرَهٍ أَنَا وَ مَنِ و وجدان التوحید و الدین بهذه البصیره، و بصیره یظهر منها أشعّه الهدایه إلى ذات الحقّ و حقیقه التوحید و معرفه الصفات، و هى قلب الروح و لبّه.» چه بصیرت قلب، تنزّل بصیرت روح است و قشر او. روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أنّه قال«»:«لا یشبع عالم من علم حتّى تکون منتهاه الجنّه».

و فى کتاب العوارف«»: «قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «»: «مثل ما بعثنى اللّه به من الهدى و العلم«» کمثل الغیث الکثیر أصاب أرضا، فکانت طائفه منها طیّبه قبلت الماء و أنبتت الکلأ و العشب الکثیر، و کانت منها طائفه إخاذات«» أمسکت الماء فنفع اللّه بها النّاس فشربوا و سقوا و زرعوا، و أصاب منها طائفه اخرى إنّما هى قیعان«» لا تمسک الماء و لا تنبت کلاء. [فذلک اشارت است به طائفتین به ادخال ایشان در سلکى واحد.] مثل من فقه دین اللّه و نفعه ما بعثنى اللّه به، و مثل من لم یرفع بذلک رأسا [یعنى مطیع و منقاد نشد،] و لم یقبل هدى اللّه الّذى ارسلت به.» قال الشیخ: فنفوس العلماء الزاهدین من الصوفیه و الشیوخ تزکّت و قلوبهم صفت، فاختصّت بمزید الفائده فصاروا إخاذات.

قال مسروق: صحبت أصحاب رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فوجدتهم کالإخاذات، و ذلک لأنّ قلوبهم کانت واعیه، فصارت أوعیه للعلوم بما رزقت من صفاء الفهوم. و قد صحّ أنّه حین نزلت هذه الآیه«»: لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَهً وَ قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لعلىّ-  علیه الصلاه و السلام- : «سألت اللّه تعالى أن یجعلها اذنک». قال علىّ: «فما نسیت شیئا بعد، و ما کان لى أن أنسى.» قال الواسطى: آذان وعت عن اللّه أسراره.»«» از این جهت که صاحب اذن واعیه عن اللّه است اسرار کلام اللّه را، مى‏فرماید-  علیه سلام اللّه- : «أنا الّذى أعلم تأویل القرآن و ما یحتاج إلیه الامّه»«». و این علم‏ وراثت نبویّه است معبّر به لسان نبوّت به فقه«» فى الدین از اثر کمال متابعت دین مخلص محمّدى از فرمان فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ«».

فى العرائس«»: «أمر حبیبه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بأن یعبده بنعت أن لا یرى نفسه فى عبودیته و لا الکون و أهله، و لا یتجاوز عن حدّ العبودیه فى مشاهده الربوبیه. فإذا سقط عن العبد حظوظه من العرش إلى الثّرى فقد سلک مسلک الدین، و هو طریق العبودیه الخالصه عن رؤیه الحدثان بنعت شهود الروح مشاهده الرحمن. و ذلک هو الدین الذى اختاره الحقّ لنفسه حیث خلص عن غیره بقوله«»: أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ.» پس هر کس که متابعت دین مخلص محمّدى کند، محرم حرم شهود الروح مشاهده الرحمن گردد. شیخ العاشقین-  قدّس سرّه العزیز-  آورده است که: «عاشقى گفت: سى سال فقه و حدیث نوشتم تا صبح روشن شد، نزد استادان فقه شدم، گفتم: از فقه حقّ چیزى بگویید. کس با من سخن نگفت.» آرى تا در حجاب تقلید بود، از مشاهده صبح ازل بیگانه بود، چون آفتاب معرفت برآمد، در عشق ازل دیوانه بود، انوار حقیقت و ضیاى معرفت و سناى مشاهده مقصد علم شرع آمد.

چون از شهر شرع عشق طلب آمد، مدارج رسوم خالى گشت، فقه ازل به بداى احوال و اسرار آن فقه آمد، راه آن علم معاملت گشت در مکاشفات علم لدنّى، اکتساب منقطع شد، وسایط برخاست، نزد بحر امتنان علم ظاهر قطره‏اى شد.

فقه فقه و نحو نحو و صرف صرف
در کم آمد یابى اى یار شگرف‏

دل ز دانشها بشستند این فریق
‏ز آنکه این دانش نداند آن طریق‏

زاد دانشمند، آثار قلم
زاد صوفى چیست انوار قدم‏

دفتر صوفى سواد و حرف نیست
‏جز دل اسفید همچون برف نیست‏

سئل عن الشبلى ما علامه العارف قال: «صدره مشروح و قلبه مجروح و جسمه مطروح.» قلت: هذا علامه العارف، من العارف قال: «العارف الذى عرف اللّه و عرف مراد اللّه، و عمل لما أمر اللّه-  عزّ و جلّ-  و أعرض عمّا نهى اللّه، و دعا عباد اللّه إلى اللّه.» فقلت: هذا العارف، فمن الصوفى قال: من صفّى قلبه فصفى، و سلک طریق المصطفى، و رمى الدنیا خلف القفا و أذاق الهوى طعم الجفا.» قلت له: هذا الصوفى، ما التصوّف قال: «التألّف و التطرّف و الإعراض عن التکلّف.» قال بعضهم: سألت ذا النون عن الصوفى. فقال: «من إذا نطق أبان نطقه عن الحقائق، و إن سکت نطقت عنه الجوارح بقطع«» العلائق.» در عوارف است که«»: «صوفیه بیشتر از علم دراست، حظّى وافر برداشتند تا علم ایشان را به علم وراثت رسانید، تا ایشان با جمله علما بودند در علوم ایشان و به زواید علوم از ایشان ممتاز و متفرّد گشتند، و آن علم وراثت است، و هذه کلّها علوم من ورائها علوم عمل بمقتضاها فظفر بها علماء الآخره الزاهدون فى الدنیا.» یعنى از وراى علوم وراثت، علومى است که عمل مى‏کنند علماى آخرت که زاهدند در دنیا، و حقیقت آن علم فقه در دین است، یعنى علوم صوفیه که علم وراثت محمّدیه است-  علیه الصلاه و التحیّه-  عمل مى‏کنند به مقتضاى آن علماى آخرت که زاهدند در دنیا، و به واسطه عمل به آن علوم فایز مى‏شوند به علوم دیگر که از وراى آن علوم است، و هى علوم ذوقیه لا یکاد النظر یصل إلیها إلّا بذوق و وجدان، کالعلم بکیفیه حلاوه السکر، فإنّه لا یحصل بالوصف فمن ذاقه عرفه.

فى الفتوحات المکّیه: «لکلّ طبقه ذوق لا یعلمه الطبقه الأخرى، و لهذا قال الخضر لموسى: وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلى‏ ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً«»، و الخبر الذوق و هو الحال، و قد یتخیّل فى الإنسان أنّه إذا علم شیئا فهو صاحب ذوق له، لیس الأمر کذلک. فإنّ الذوق لا یکون إلّا عن تجلّ، و العلم قد یحصل بنقل المخبر الصادق.

[عطّار:

چیست ذوق آگاه معنى آمدن
نى به فتوا نى به دعوى آمدن‏]

فصاحب الذوق هو الذى من ربّه على بیّنه، فإنّ من قلبه إلى ربّه روزنه.» قال فى الباب السادس و الثمانین و مأتین من الفتوحات«»: «اعلم أنّ بیّنه اللّه فى عباده على قسمین: القسم الواحد: هو بینه الحقیقه و هو قوله تعالى«»: أَ فَمَنْ کانَ عَلى‏ بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ یعنى فى نفسه. و أمّا من قام«» له البیّنه فى غیره فقد یمکن أن یقبلها«»، و الذى یقبلها إن قبلها تقلیدا لم یکن فى حقّه آیه بیّنه و لا ینفعه، و إنّما یکون التقلید فیما یجی‏ء به الرسول من الأحکام لا من البیّنات و الشواهد على صدقه، و إن لم یقبلها تقلیدا فما قبلها إلّا أن یکون هو على بیّنه من ربّه فى أنّ تلک آیه بیّنه على صدق دعوى من ظهرت على یدیه فیما ادّعاه. فعلمت من هذا أنّ الشی‏ء لا ینفعک إلّا إذا کان فیک«»، و لهذا نقول فى کثیر من کلامنا: إنّ حقیقته العذاب هو وجود الألم فیک لا أسبابه، سواء وقعت الأسباب فیک أو فى غیرک. فلا یقول فى الأسباب«» إلّا أن یقول«» لک منک، و أقلّها أن یقرّبک«» التصدیق بما یتحقّقون به أهل طریق اللّه بأنّه حقّ و إن لم تذقه«» و لا تخالفهم، فتکون على بیّنه من ربّک، و لا بدّ فى کونهم صادقین و بتلک البیّنه التی أنت علیها توافقهم فى ذلک، فأنت منهم فى مشرب من مشاربهم.

فإنّهم أیضا ممّن یوافق«» بعضهم بعضا فیما یتحقّقون به فى الوقت و إن کان لا یدرک هذا ذوقا ما أدرکه صاحبه فیقرّ له و به و یسلمه له و لا ینکره لارتفاع التهمه.

و اعلم أنّ مجالسه هؤلاء الأقوام لغیر المؤمن بهم خطر عظیم و خسران مبین.

کما قال بعض الساده-  و أظنّه رویما- : من قعد معهم و خالفهم فى شی‏ء ممّا یتحقّقون به فى سرائرهم نزع اللّه نور الإیمان من قلبه. فلا یزال الإنسان على الحاله الّتى هو علیها حتّى یقوم له الشاهد بالخروج عنها. فمن کان فى حاله الکتم کتم، و من کان فى حاله الإظهار أظهر و أفشى. قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلى‏ شاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى‏ سَبِیلًا«» من هؤلاء الفرق. فاللّه یجعلنا و إیّاکم ممّن على بیّنه من ربّه. فإن تلاه شاهد فحسن و مزید طمأنینه و تقویه للنفس فیما هى بسبیله، و إن لم یکن ذلک ففى کونه على بیّنه من ربّه کفایه.»

تو را گر نیست احوال مواجید
مشو کافر ز نادانى به تقلید

مجازى نیست احوال حقیقت‏
نه هر کس یابد اسرار طریقت‏

گزاف اى دوست ناید ز اهل تحقیق
مر این را کشف باید یا نه تصدیق‏

و کتب صاحب العوارف-  رضى اللّه عنه-  إلى الأمام الرازى-  رحمه اللّه علیه- : «من تعیّن فى الزمان لنشر العلم فقد عظمت نعمه اللّه لدیه، وجب على المتفطّنین الحذّاق من أرباب الدیانات أن یمدّوه بالدعاء الصالح لیصفّى اللّه تعالى موارد علمه بحقائق التقوى، و مصادره من شوائب الهوى، إذ قطره من الهوى تکدّر بحرا من العلم، و إذا صفت موارد العلم و مصادره من الهوى أمدته کلمات اللّه التی تنفد البحار دون نفادها، و نفى العلم على کمال قوّته لا یضعفه تردّد«» فى تجاویف الأفکار، فتجزّیه الأفکار و تشعّبه. و هذه رتبه الراسخین فى العلم لا المترسّمین بصوره العلم المتشعّب المتجزّى، و هم ورّاث الأنبیاء-  علیهم السلام-  کرّ عملهم على العلم، و تناوب العلم و العمل فیهم، و صفت أعمالهم و لطفت حتّى صارت مسامرات سرّیه و محاورات روحیه، و تشکّلت المعلوم بالأعمال لقوّه فعلها وسرایتها إلى الاستعدادات، و فى اتّباع الهوى إخلاد إلى الأرض. قال تعالى«»: وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ. فتطهیر نور الفطره عن رذائل التخیّلات هو من شأن البالغین من الرجال، و غسله کثیف دلائل البرهان بنور العیان، فالبرهان للأفکار و العیان للأسرار.

فلا برهان دلاله و لا برهان علّه، بل اتّباع لشعائر الملّه، و صلّى اللّه على سیّدنا محمّد و آله و عترته أجمعین.»

شعر:

پنجره دید جهان ادراک توست
پرده پاکان حسّ ناپاک توست

‏مدّتى حسّ را بشو ز آب عیان
‏این چنین دان جامه شوى صوفیان‏

بهار عالم جان فتح غیب است
گل علم اندر او بى‏خار ریب است‏

نواى بلبلانش راز عشق است
‏صفیر و نغمه‏شان آواز عشق است‏

گلش بوى یقین آرد به فهمت
نباشد خار، خار خار«» وهمت

‏ز آب فکر آنجا گل نروید
اگر روید کسش هرگز نبوید

قال فى الفتوحات فى معرفه منزل العلم الأمّى: اعلم أنّ الامّیه عندنا من لم یتصرّف بنظره الفکرى و حکمه العقلى فى استخراج ما یحوى علیه من المعانی و الأسرار، و ما یعطیه من الأدلّه العقلیه فى العلم بالإلهیات، و ما یعطیه للمجتهدین من الأدلّه الفقهیه و القیاسات و التعلیلات فى الأحکام الشرعیه. فإذا سلم القلب من علم النظر الفکرى شرعا و عقلا کان امّیا، و کان قابلا للفتح الإلهى على أکمل ما یکون بسرعه دون بطى‏ء، و یرزق من العلم اللدنّى فى کلّ شی‏ء مّا، لا یعرف قدر ذلک إلّا نبىّ أو من ذاقه من الأولیاء، و به تکمل درجه الإیمان و نشأته.

مولانا گوید:

اندیشه را رها کن و دل ساده شو تمام
چون روى آیینه که به نقش و نگار نیست

‏چون ساده شد ز نقش همه نقشها در اوست
‏آن ساده‏رو ز روى کسى شرمسار نیست‏

چون روى آهنى ز صفا این هنر بیافت
تا روى دل چه یابد کو را غبار نیست‏

گویم چه یابد او، نه نگویم، خمش به است
‏تا دلستان نگوید کو رازدار نیست‏

فالرحمه التی یعطیها اللّه عبده أن یحول بینه و بین العلم النظرى و الحکم الاجتهادى من جهه نفسه، حتّى یکون بحاتنه بذلک فى الفتح الإلهى، و العلم الذى یعطیه من لدنه. قال تعالى فى حقّ عبده الخضر:«» عَبْداً مِنْ عِبادِنا فأضافه إلى نون الجمع آتَیْناهُ رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنا بنون الجمع، وَ عَلَّمْناهُ بنون الجمع مِنْ لَدُنَّا بنون الجمع عِلْماً، أى جمع له فى هذا الفتح العلم الظاهر و الباطن، و علم السرّ و العلانیه، و علم الحکم و الحکمه، و علم العقل و الوضع، و علم الأدلّه و الشبه، و من أعطى العلم العامّ أمرنا لتصرّف به کالأنبیاء، و من شاء اللّه من الأولیاء أنکر علیه، و لم ینکر هذا الشخص على أحد ما یأتی به من العلوم و إن حکم بخلافه، و لکن یعرف موطنه و أین یحکم به، فیعطى البصر حقّه فى حکمه و سائر الحواسّ، و یعطى العقل حکمه و سائر القوى المعنویه، و یعطى النسب الإلهیه و الفتح الإلهى حکمها. فبهذا زید العالم الامّى على غیره، و هو البصیره التی نزل القرآن بها فى قوله تعالى«»: قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى‏ بَصِیرَهٍ أَنَا و هو تتمیم قوله تعالى:«» هُوَ الَّذِی بَعَثَ‏ رَسُولًا مِنْهُمْ. فهو النبىّ الامّى الذى یدعو على بصیره«» فهم التابعون له فى الحکم، إذ کان رأس الجماعه.

شعر:

زبان جز بى‏زبانى نیست این نادر معلّم را
دریغا در همه عالم ندانم کس زبان دانش

کجا در جمع نادانان تواند کسب جمعیت
‏کسى کز فکر دانایى بود خاطر پریشانش‏

طویل الذیل طومارى است شرح علم نادانى
که در عمر ابد نتوان رسانیدن به پایانش‏

شهود الحقّ فى کونین یک نکته ز مضمونش‏
سواد الوجه فى الدارین یک نقطه ز عنوانش‏

تصوّر کى توان کرد از کسى تصدیق این معنى
اگر نبود معرّف کشف و حجّت ذوق وجدانش‏

و المجتهد و صاحب الفکر لا یکون أبدا على بصیره فیما یحکم به. فأمّا المجتهد یحکم الیوم فى نازله شرعیه بحکم، فإذا کان فى غد لاح له أمر آخر بان له خطأ ما حکم به بالأمس فى النازله، فرجع عنه، و حکم الیوم بما ظهر له، و یمضى الشارع حکمه فى الأوّل و الآخر، و یحرم علیه الخروج عمّا أعطاه الدلیل فى اجتهاده فى ذلک الوقت. فلو کان على بصیره لما حکم بالخطاء فى النظر الأوّل، بخلاف النبىّ. فإنّ ذلک صحیح، أعنى الحکم الأوّل ثمّ رفع اللّه ذلک الحکم بنقیضه، و سمّى ذلک نسخا. و أین النسخ من الخطأ فالنسخ یکون مع البصیره و الخطأ لا یکون مع البصیره، و کذلک صاحب العقل و هو واقع من جماعه من العقلاء، إذا نظر و لو استوفوا فى نظرهم الدلیل و عثروا على وجه الدلیل، أعطاهم ذلک العلم بالمدلول.

ثمّ تراهم فى زمان آخر أو یقوم لهم خصم من طائفه أخرى کمعتزلى و أشعرى و أبرههى أو فیلسوف بأمر آخر یناقض دلیله الذى کان یقطع به و یقدح فیه، فینظر فیه، فیرى أنّ ذلک الأوّل کان خطاء، و أنّه ما استوفى أرکان دلیله، و أنّه أخلّ بالمیزان فى ذلک و لم یشعروا. أین هذا من البصیره و لما ذا لا یقع له هذا فى ضرورات العقل فالبصیره فى الحکم لأهل هذا الشأن مثل الضرورات للعقول. فبمثل هذا ینبغی للإنسان أن یفرح به.

مولانا فرماید:

طفل ره را فکرت مردان کجاست
کو خیال او و کو تحقیق راست

‏فکر طفلان دایه باشد یا که شیر
یا مویز و جوز یا گریه و نفیر

آن مقلّد هست چون طفل علیل
ور چه دارد بحث باریک و دلیل

‏آن تعمّق در دلیل و در شکیل‏
از بصیرت مى‏کند او را گسیل‏

مایه‏اى کان سرمه سرّ وى است
برد در اشکال گفتن کار پست‏

پیک اگر چه در زمین چابک تک است
‏چون به دریا رفت بگسسته رگ است‏

و حکى عن أبى حامد الغزالى المترجم عن أهل هذه بعض ما کانوا یتحقّقون به و قال: «لمّا أردت أن انخرط فى سلکهم، و آخذ ما أخذهم، و اغترف من البحر الذى اغترفوا منه، خلوت بنفسى و اعتزلت عن نظرى و فکرى، فانقدح لى من العلم ما لم یکن عندى، ففرحت به. و قلت: إنّه قد حصل لى ما حصل للقوم. فتأمّلت، فإذا فیه قوّه فقهیه ممّا کنت علیه قبل ذلک. فعلمت أنّه ما خلص لى. فعدت إلى خلوتى و استعملت ما استعمله القوم. فوجدت مثل الذى وجدت أوّلا و أوضح و أسنى، فسررت. فتأمّلت، فإذا فیه قوّه فقهیه مما کنت علیه و ما خلص لى، عاودت ذلک مرارا و الحال الحال. فتمیّزت عن سائر النظّار و أصحاب الأفکار بهذا القدر، و لم ألحق بدرجه القوم فى ذلک، و علمت أنّ الکتابه على المحقّ«» لیست کالکتابه على الصفاء الأوّل و الطهاره الأولى.»

مولانا:

ز دانشها بشویم دل، ز خود خود را کنم غافل
که سوى دلبر مقبل، نشاید ذو فنون رفتن

‏شناسد جان مجنونان که این جان است قشر جان‏
بباید بهر این دانش ز دانش در جنون رفتن‏

اى دل خموش کن همه بى‏حرف کو سخن
بى‏لب حدیث عالم بى‏چون و چند کن‏

خواهى که شاهدان فلک جلوه‏گر شوند
دل را حریف صیقل آیینه رنگ کن‏

ز آن جام بى‏دریغ در اندیشه‏ها بریز
در بیخودى سزاى دل خود پسند کن‏

یک رگ اگر در این تن ما هوشیار هست
‏با او حساب دفتر هفتاد و اند کن

‏عزم سفر کن اى غم و بر گاو نه تو رخت«
با شیر گیر مست هوا ترک پند کن‏

اى جان مست مجلس ابرار یشربون‏
بر گریه اسیر هوا ریشخند کن‏

در مطبخ خدا اگرت قوت روح نیست
آن گاه سر در آخور این گوسفند کن

‏پیش استادى که او نحوى بود
جان شاگردش از او نحوى شود

باز استادى که او محو رهست
‏جان شاگردش از او محو شه است

‏زین همه انواع دانش روز مرگ
دانش فقر است زاد راه و برگ‏

محو مى‏باید نه نحو اینجا بدان
‏گر تو محوى بى‏خطر در آب ران

‏آب دریا مرده را بر سر نهد
ور بود زنده ز دریا کى رهد

چون بمردى تو ز اوصاف بشر
بحر اسرارت نهد بر فوق سر

ألا ترى الأشجار منها ما یتقدّم ثمره زهر، و هو کمرتبه علماء النظّار إذا دخلوا طریق اللّه کالفقیه و المتکلّم، و منه لا یتقدّم ثمره زهر، و هو الامّى الذى لم یتقدّم علمه اللدنّى علم ظاهر فکرى، فیأتیه ذلک بأسهل الوجوه.

و سبب ذلک أنّه لمّا کان لا فاعل إلّا اللّه، و جاء هذا الفقیه و المتکلّم إلى الحضره الإلهیه بمیزانهما لیزنوا على اللّه، و ما عرفوا أنّ اللّه تعالى ما أعطاهم تلک الموازین إلّا لیزنوا بها اللّه لا على اللّه، فحرّموا الأدب، و من حرّم الأدب عوقب بالجهل بالعلم اللدنّى الفتحى، فلم یکن على بصیره من أمره. فإن کان وافر العقل علم من أین أصیب. فمنهم من دخل و ترک میزانه على الباب، حتّى إذا خرج أخذه لیزن به للّه، و هذا أحسن حالا ممّن دخل به على اللّه و لکن قلبه متعلّق بما ترکه، إذ کان فى نفسه الرجوع إلیه، فحرم من الحقّ المطلوب بقدر ما تعلّق به خاطره فیما ترکه للالتفات الذى له إلیه، و أحسن من هذا حالا من کسر میزانه: فإن کان خشبا أحرقه، و إن کان ممّا یذوب أذابه، أو یردّه حتّى یزول کونه میزانا، و إن بقى عین جوهره فلا یبالى.

مولانا:

بر نوشته هیچ ننویسد کسى
یا نهالى کارد اندر مغرسى‏

کاغذى جوید که آن بنوشته نیست‏
تخم کارد موضعى کآن کشته نیست

‏تو برادر موضع ناکشته باش
کاغذ اسفید نابنوشته باش

‏تا شرف یابى تو از نون و القلم‏
تا بکارد در تو تخم، آن بو الکرم‏

و هذا عزیز جدّا، ما سمعنا أنّ أحدا فعله. فاللّه یجعلنا ممّن جعل له نورا من النور الذى ذلِکَ هُدَى اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ حتّى یهدى به إلى صراط مستقیم‏ صِراطِ اللَّهِ الَّذِی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ [من الموازین و الصراطات‏] صِراطِ اللَّهِ الَّذِی لَهُ ما و ترجع. قال تعالى فى معرض الامتنان منه على رسوله: وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا«» و هو قوله: رَفِیعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ ، وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما، و هو عروّ المحلّ عن کلّ ما یشغله عن قبول ما أوحى به إلیه.

عطّار:

چو او بى ‏نقش در راه حق آمد
ز بى‏نقشى فقیر مطلق آمد

چو از بى‏نقشى فقرش سلب یافت
‏هم از امّ الکتاب امّى لقب یافت‏

محمّد را مسمّى پیش آورد
از آنش امّى و درویش آورد

چو او از اسم در بى ‏اسمى افتاد
ز خواندن فارغ آمد امّى افتاد

وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً-  یعنى هذا المنزل-  وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ«». فجاء بمن و هى نکره فى الدلاله مختصّه عنده ببعض عباده من نبىّ أو ولىّ، و إنّک لتهدى بذلک النور الذى هدیتک به. فإن کان هذا العبد نبیّا فهو شرع، و إن کان ولیّا فهو تأیید لشرع النبىّ، و حکمه أمر مشروع مجهول عند بعض المؤمنین به إلى صراط مستقیم، فى حقّ النبىّ طریق السعاده و العلم، و فى حقّ الولىّ طریق العلم لما جهل من الأمر المشروع فیما یتضمّنه من الحکمه. قال تعالى«»: یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً و ما سمّاه الحقّ کثیرا لا یقال فیه قلیل، ثمّ قال«»: یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ و اللبّ نور العقل کالدهن فى اللوز و الزیتون، و التذکّر لا یکون إلّا عن علم منسىّ. فتنبّه لما حرّرناه فى هذه الآیات، تسعد إن شاء اللّه‏

مولانا:

اقتضاى جان چو اى دل آگهى است
هر که آگهتر بود جانش قوى است‏

خود جهان جان سراسر آگهى است‏
هر که آگه نیست او از جان تهى است‏

غیر فهم و جان که در گاو و خر است
آدمى را فهم و جانى دیگر است

باز غیر عقل و جان آدمى
‏هست جانى در نبىّ و در ولىّ‏

آن جان روح امرى أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا«» است. شیخ عین القضاه گوید: «آن نقد که تو آن را علم خوانى و آن بضاعت که تو آن را عقل دانى در این بازار رواجى ندارد. فهم این را ذوق باید و قبول این را شوق.»

اوحدى:

خرد را رها کن که خواب خرد
پراکنده باشد به تعبیر عشق

‏به معقول مگرو که ما را حدیث
‏ز قرآن مهر است و تفسیر عشق

‏رباعى:

اى دل ره این به قیل و قالت ندهند
جز بر در نیستى وصالت ندهند

و آن گاه در آن هوا که مرغان وى‏اند
تا با پر و بالى پر و بالت ندهند

کتب أفلاطون الحکیم إلى عیسى-  علیه السلام- : «یا طبیب النفوس المریضه بدأ الجهاله المکتثفه بأکثاف الرذاله، المنغمسه فى العلائق البدنیه، المکدّره بالکدورات الطبیعیه، و یا مرقد القوم من رقده الغافلین و منبّه العباد من مضیق الجاهلین، یا منجى الهلکى و یا غیاث من استغاث إنّ ذاتا هبطت، فاغتربت، و تذکّرت، فمنعته. فهل إلى وصول من سبیل» و کتب عیسى فى جوابه: «یا من شرّفک اللّه بالاستعداد العقلیّه و الرّموزات‏ النّقلیّه کن طالبا لتنویر النّفس بالأنوار الإلهیّه القدسیّه الجاذبه من الدّار الدّنیّه الفانیّه إلى الدّار الباقیه«» الّتى هى محلّ الأرواح الطّاهره و النّفوس الزّاکیه. فإنّ مجرّد العقل غیر کاف فى الهدایه إلى الصّراط المستقیم»

مولانا:

عقل کجا مى‏برد، شیوه و سوداى عشق
باز نیابى به عقل، سرّ معانىّ عشق

‏خاطر خیّاط عقل، گر چه بسى بخیه زد
هیچ قبایى ندوخت، لایق بالاى عشق

‏گر ز خود و هر دو کون، پاک تبرّا کنى
راست بود آن زمان، از تو تولّاى عشق

‏گر سر مویى ز تو، باز بماند ز تو
خام بود از تو خام، پختن سوداى عشق

‏تا دل عطّار یافت پرتوى این آفتاب
گشت ز عطّار سیر، رفت به صحراى عشق‏

قال فى الباب الثامن و الخمسین من الفتوحات المکّیه«»: «قال تعالى: وَ قالَ لَهُمْ [یشیر إلى العلم باللّه من حیث المشاهده] لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ. و لم یقل غیر ذلک. فإنّ القلب معلوم بالتقلیب فى الأحوال دائما. فهو لا یبقى على حاله واحده.

فکذلک التجلّیات الإلهیه. فمن لم یشهد التجلّیات بقلبه، ینکرها. فإنّ العقل یقیّد و غیره من القوى إلّا القلب: فإنّه لا یتقیّد، و هو سریع التقلّب فى کلّ حال، و لذا قال الشارع : «القلب بین إصبعین من أصابع الرّحمن، یقلّبه کیف یشاء». فهو یتقلّب بتقلّب التجلّیات، و العقل لیس کذلک. فالقلب هو القوّه التی وراء طور العقل و لو أراد العقل«» من هذه الآیه، بالقلب أنّه العقل، ما قال: لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ فإنّ کلّ إنسان یعطى هذه القوّه التی هى طور العقل، المسمّاه قلبا فى هذه الآیه، فلذلک قال: لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ. فالتقلّب فى القلب، نظیر التحوّل الإلهى فى الصور. فلا یکون معرفه الحقّ من الحقّ إلّا بالقلب. ثمّ یقلبها«» العقل من القلب، کما یقبل من الفکر.»

مولانا:

نور نور چشم، خود نور دل است
نور چشم از نور دلها حاصل است

‏باز نور نور دل نور خداست
‏کو ز نور عقل و دل پاک و جداست‏

«و الحقّ أنّما وسعه القلب. و معنى ذلک أن لا یحکم على الحقّ بأنّه لا یقیّد و لا لا یقیّد«». فإنّ ذات الحقّ و إنّیته مجهوله عند الکون.»

عطّار:

جمله عالم به تو بینم عیان
وز تو در عالم نمى‏بینم نشان‏

در کمالت عقل و دل فرتوت شد
عقل حیران گشت و جان مبهوت شد

«و لا سیّما و قد أخبر-  جلّ جلاله-  عن نفسه بالنقیضین فى الکتاب و السنّه، فشبّه فى موضع، و نزّه فى موضع. فنزّه ب فاطِرُ السَّماواتِ وَ و شبّه بقوله: وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ«». فتفرقت خواطر التشبیه و تشتّت خواطر التنزیه. فإنّ المنزّه قد قیّده، و حصره فى تنزیهه، و أخلى عنه التشبیه«». و المشبّه أیضا قیّده و حصره فى التشبیه و أخلى التنزیه.»

مولانا:

از تو اى بى ‏نقش با چندین صور
هم موحّد هم مشبّه خیره‏سر

«و الحقّ فى الجمع بالقول بحکم الطائفتین: فلا ینزّه تنزیها یخرج عن التشبیه، و لا یشبّه تشبیها یخرج عن التنزیه، فلا یطلق و لا یقیّد. فهو المقیّد بما قیّده نفسه من صفات الجلال، و هو المطلق بما سمّى به نفسه من أسماء الکمال، و هو الواحد الحقّ الجلىّ الخفىّ.»

کس جمالش ندید این طرفه
کو ز چشم کسى نشد مستور

«لا إله إلّا هو العلىّ العظیم» و قال فى الفصوص : «و هو منزّه عن کلّ حدّ و محدود بکلّ حدّ.» قال بعضهم: إنّ معنى قوله تعالى«»: لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ بصیر، و البصیره عندهم قوّه للقلب، منوّره بنور القدس، ترى بها حقائق الأشیاء و بواطنها، بمثابه البصر للنفس الذى ترى به صور الأشیاء و ظواهرها، و این دریافتن بصیرت معبّر است به فهم و آن باطن علم است. قال فى العوارف«»: «للعلم صوره ظاهره و سرّ باطن و هو الفهم، و اللّه تعالى نبّه على شرف الفهم بقوله تعالى«»: فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ وَ کُلًّا آتَیْنا حُکْماً وَ عِلْماً أشار إلى الفهم بمزید اختصاص و تمیّز عن الحکم و العلم.» عطّار فرماید:

اهل دل را ذوق و فهمى دیگر است
کان ز فهم هر دو عالم برتر است‏

هر که را این فهم در کار افکند
خویش را در بحر اسرار افکند

عن أبى جحیفه قال: سألت علیّا-  علیه الصلاه و السلام- : هل خصّکم رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بشى‏ء من الوحى سوى القرآن فقال: «لا، و الّذى فلق الحبّه و برء النّسمه، إلّا أن یعطیه اللّه عبدا فهما فى کتابه.»

عطّار:

گفت وحى ‏اى نیست جز قرآن و لیک
دوستان را داد فهمى نیک نیک‏

تا بدان فهمى که همچون وحى خواست
‏در کلام او سخن گویند راست‏

مولانا:

خویش را صافى کن از اوصاف خود
تا ببینى ذات پاک صاف خود

بینى اندر دل علوم انبیا
بى‏ کتاب و بى ‏فقیه و اوستاد

در کتاب مرصاد العباد است«» که «بدان که دل را صورتى است و آن آن است که خواجه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  آن را مضغه خوانده، یعنى گوشت پاره‏اى که جمله خلایق را هست، گوشت پاره صنوبرى در جانب پهلوى چپ از زیر سینه، و آن گوشت پاره را جانى هست روحانى که دل حیوانات را نیست، دل آدمى را است، و لیکن جان دل را در مقام صفا از نور محبّت دلى دیگر هست که آن دل هر آدمى را نیست، چنان که فرمود: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ یعنى آن کس را که دل باشد. هر کسى را دل اثبات نفرمود، دل حقیقى مى‏خواهد که ما آن را دل جان و جان دل مى‏خوانیم، چنان که گفته ‏اند:

رباعى:

از شبنم عشق، خاک آدم گل شد
صد فتنه و شور در جهان حاصل شد

سر نشتر عشق بر رگ روح زدند
یک قطره فرو چکید و نامش دل شد

و دل را صلاح و فسادى هست. صلاح دل در صفاى اوست و فساد دل در کدورت او، و صفاى دل در سلامت حواسّ او و کدورت دل در بیمارى و خلل حواسّ او. زیرا که دل را پنج حاسّه چنان که قالب را پنج حاسّه هست، و سلامت قالب در سلامت حواسّ اوست که جملگى عالم شهادت را بدین پنج حسّ ادراک مى ‏کند. همچنین دل را پنج حسّ هست که چون آن به سلامت است، جملگى عالم غیب را از ملکوتیات و روحانیات بدان ادراک مى ‏کند.»

مولانا:

مر دلم را پنج حسّ دیگر است
حسّ دل را هر دو عالم منظر است‏

آیینه دل چون بود صافى و پاک
‏نقشها بینى برون از آب و خاک‏

«چنان که دل را چشمى است که مشاهدات غیبى بدان بیند، و گوشى است که استماع کلام اهل غیب و کلام حقّ بدان کند، و مشامى دارد که روایح غیبى بدان شنود، و کامى دارد که ذوق محبّت و حلاوت ایمان و طعم عرفان بدان یابد، و همچنان که حسّ لمس قالب را در همه اعضاست تا به جمله اعضا از ملموسات نفع مى‏گردد«»، دل را عقل بدان مثابه است تا به جملگى دل به واسطه عقل از کلّ معقولات نفع مى‏یابد. هر که را این حواسّ دل به سلامت نیست، فساد دل او و هلاک جمله تن او در آن است. چنان که خواجه عالم-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فرمود«»: «إنّ فى جسد ابن آدم لمضغه، إذا صلحت صلح بها سائر الجسد، و إذا فسدت فسد بها سائر الجسد، ألا و هى القلب.» و حقّ تعالى در قرآن همین مى‏فرماید که هر که را حواسّ دل به سلامت است، نجات و درجات او را حاصل است که: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ«».

فرید الاولیاء مى‏فرماید-  عطّار- :

اگر روشن کنى آیینه دل
درى بگشایدت در سینه دل

‏درى کان در چو در دل برگشایند
فلکها پرده‏دارى را نشایند

درى کز وى در آید هر چه خواهى
چه راز دین چه اسرار الهى‏

تو را سه چیز مى‏باید ز کونین‏
عمل کردن به دانستن شدن عین‏

چو علمت از عبادت عین گردد
دلت آیینه کونین گردد

«و هر که را در حواسّ دل خللى هست، از بهر دوزخ آفریده‏اند: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها-  الآیه-  و جایى دیگر مى‏فرماید: أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ«».

بدان که دل را اطوار مختلف است، و در هر طور عجایب بسیار است و معانى بى ‏شمار تعبیه است، که کتب بسیار به شرح آن وفا نکند. خواجه محمّد غزّالى یک مجلّد کتاب در عجائب القلب ساخته است و هنوز عشرى از اعشار آن نگفته است، امّا اینجا از هر چیزى مختصرى گفته آید، إن شاء اللّه.

بدان که دل بر مثال آسمان است در آدمى و تن بر مثال زمین. زیرا که خورشید روح از آسمان قلب به زمین قالب مى‏تابد و آن را به نور حیات منوّر مى‏دارد.

همچنان که زمین را هفت اقلیم است و آسمان را هفت طبقه، قالب را هفت عضو است به مثابه زمین و دل را هفت طور به مثابه هفت طبقه آسمان. وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً«» هر طورى از اطوار دل معدن گوهرى دیگر است که «النّاس معادن کمعادن الذّهب و الفضّه».

طور اوّل را صدر گویند، و آن معدن گوهر اسلام است. أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى‏ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ و هر وقت که از نور اسلام خالى ماند معدن ظلمت کفر است وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ ، و محلّ وساوس شیطان و تسویل نفس است که الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ«»، و از دل محلّ وساوس شیطان و تسویل نفس صدر بیش نیست و آن پوست دل است. در اندرون دل اینها را راه نیست. زیرا که دل خزانه حقّ است و آسمان صفت است، اینها را بر آنجا راه نیست.

وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ. و طور دوم را از دل قلب خوانند، و آن معدن ایمان است که لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ ، و محلّ نور عقل است لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها«»، و محلّ بینایى است‏أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ .

و طور سیوم، شغاف است و آن محلّ عشق و محبّت است و شفقت بر خلق قَدْ شَغَفَها حُبًّا، و محبّت خلق از شغاف نگذرند.

و طور چهارم، را فؤاد گویند که معدن مشاهده و محلّ رؤیت است ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى‏«».

و طور پنجم، حبّه القلب گویند که معدن محبّت حضرت الوهیت است و خاصّان را که محبّت هیچ آفریده را در آن گنج نیست.

طور ششم، سویدا گویند و معدن مکاشفات غیبى و علم لدنّى است، و منبع حکمت و گنجینه خانه اسرار الهى، و محلّ علم اسما که وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها«» آن است، و در وى علوم کشف شود که ملائک از آن محرومند. این ضعیف گوید«»-

رباعى- :

اى کرده غمت غارت هوش دل ما
درد تو شده خانه فروش دل ما

سرّى که مقدّسان از آن محرومند
عشق تو فرو گفت به گوش دل ما»

شعر:

اى ما و من آویخته، زین خون هر دو ریخته
چیزى دگر انگیخته، نى آدمى و نى پرى‏

اى صلح داده جنگ را، وى آب داده سنگ را
چون این گل بى‏رنگ را، در رنگها مى‏آورى‏

گر شاخه‏ها دارد ترى، ور سرو دارد سرورى
ور گل کند صد دلبرى، اى جان تو چیزى دیگرى‏

چه جاى باغ و زاغ و گل چه جاى نقل و جام مل
چه جاى روح و عقل کلّ کز جان جان هم خوشترى‏

«و طور هفتم، مهجه القلب گویند و آن معدن ظهور انوار تجلّیات صفات الوهیت است، و سرّ وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ«» این است که این نوع کرامت با هیچ نوع از انواع موجودات نکردند، و تمامى نور و صفاى دل در آن است که از آفات فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ بیرون آید، و بکلّى صحّت و سلامت تمام یابد، و صحّت دل به استعمال قانون طبّ الهى که قرآن قدیم به شرح معالجات و بیان ادویه نافعه آن مشحون است که: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ .

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۱ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۶۲۷-۶۶۵

بازدیدها: ۶۴

حتما ببینید

حکمت ها حکمت شماره ۹۱ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

حکت ۹۱ صبحی صالح ۹۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام )إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code